Di sản Then trước thách thức của đô thị hóa

Với tâm huyết của một người làm công tác nghiên cứu và giảng dạy, TS Nguyễn Thị Tuyết Nhung (Hội viên Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, giảng viên Trường Cao Đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc) đã dành nhiều năm để giải mã những giá trị “nguyên hợp” của Then. Phóng viên Báo Lao Động đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Thị Tuyết Nhung.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Tuyết Nhung. Ảnh: Minh Trang

Qua quá trình nghiên cứu, theo bà đâu là điểm đặc sắc nhất của hát Then và nghi lễ Then?

- Nghệ thuật trình diễn nghi lễ Then của người Tày là một sự tổng thể mang tính nguyên hợp của các yếu tố: Thời gian, không gian văn hóa, kịch bản nghi thức, người biểu diễn, cách thức trình diễn và mối quan hệ giữa người diễn - khán giả.

Trong chuyên khảo về Then tại Bắc Sơn (Lạng Sơn), tôi tập trung làm rõ tính địa phương của Then Bắc Sơn thông qua so sánh với Then ở các vùng khác, với người Nùng và Hầu đồng của người Việt. Đồng thời, tôi đi sâu đánh giá vai trò, sự biến đổi và vấn đề cải biên trên sân khấu hiện nay để tìm ra giải pháp bảo tồn, ứng dụng di sản trong đời sống đương đại.

Việc nghiên cứu nghi lễ Then, hát Then có ý nghĩa như thế nào trong việc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc và đâu là những thách thức mà di sản này đang phải đối mặt, theo bà?

- Nghiên cứu nghi lễ Then, hát Then giúp nhận diện hệ giá trị tinh thần, tín ngưỡng và thế giới quan của người Tày, khẳng định vị thế của Then là thành tố quan trọng trong bức tranh văn hóa Việt Nam, tạo cơ sở khoa học để bảo vệ di sản theo tinh thần UNESCO.

Tuy nhiên, di sản đang đứng trước thách thức từ quá trình đô thị hóa, đứt gãy truyền nối thế hệ và xu hướng sân khấu hóa. Việc tách Then khỏi không gian thực hành truyền thống dễ làm suy giảm chức năng nghi lễ và ý nghĩa xã hội. Chúng ta cần nhận diện đúng thách thức để có phương thức bảo lưu phù hợp, giữ nguyên giá trị gốc.

Trong bối cảnh hiện nay, theo bà đâu là ranh giới giữa bảo tồn nguyên gốc với việc đưa nghi lễ Then, hát Then vào không gian biểu diễn, du lịch hay giáo dục?

- Ranh giới nằm ở việc giữ được chủ thể thực hành, ý nghĩa văn hóa và hệ biểu đạt cốt lõi. Điều chỉnh hình thức là cần thiết, nhưng không được làm thay đổi bản chất và chức năng văn hóa của di sản Then.

Tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, chúng tôi đã xây dựng các mã ngành, môn học và đội ngũ giảng viên bài bản để đi đúng hướng bảo lưu, phát triển trong môi trường giáo dục gắn với du lịch địa phương.

Bà đánh giá thế nào về vai trò của các nghệ nhân dân gian và từ góc độ quản lý văn hóa, chúng ta cần giải pháp gì để bảo tồn di sản Then bền vững?

- Nghệ nhân là chủ thể sáng tạo, là “người nắm giữ tri thức” vô cùng quan trọng; nơi đâu nghệ nhân mong muốn giữ gìn thì nơi đó di sản còn bảo lưu trọn vẹn.

Do đó, cần hỗ trợ họ về cơ chế, điều kiện truyền dạy và sinh kế theo quan điểm cộng đồng là trung tâm của UNESCO. Về quản lý, cần kết hợp bảo tồn tại cộng đồng với tư liệu hóa khoa học, tăng cường giáo dục di sản và kiểm soát việc khai thác biểu diễn. Đặc biệt, cần cập nhật thực tiễn và gắn kết ứng dụng công nghệ thông tin vào quá trình nghiên cứu, bảo lưu và truyền dạy di sản.

Việc đưa hát Then vào giảng dạy tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc có ý nghĩa ra sao đối với sinh viên và công tác đào tạo nguồn nhân lực kế cận?

- Việc này giúp sinh viên hiểu di sản từ góc nhìn cộng đồng, hình thành ý thức trách nhiệm bảo vệ văn hóa dân tộc. Học sinh, sinh viên đến từ các bản làng vùng cao - vốn là nôi di sản - khi được đào tạo bài bản các ngành như: Đàn tính hát then, dân ca, quản lý văn hóa... sẽ trở thành nguồn nhân lực kế cận hiệu quả. Đây là môi trường giáo dục thực tế và ý nghĩa để giữ gìn, bảo tồn di sản Then hiện nay.

Điều quan trọng nhất khi tiếp cận văn hóa dân gian là gì và chị kỳ vọng điều gì ở thế hệ trẻ hiện nay?

- Cốt lõi là sự kết hợp giữa phương pháp khoa học, thấu cảm với cộng đồng và sự tôn trọng chủ thể theo quan điểm UNESCO. Tôi kỳ vọng di sản Then tiếp tục được thực hành trong cộng đồng, được truyền nối và phát huy có kiểm soát trong đời sống đương đại mà không mất bản sắc.

Với người trẻ, tôi mong các bạn đến với văn hoá dân gian bằng sự kiên nhẫn, tôn trọng và trách nhiệm. Nghiên cứu không chỉ để hiểu, mà để cùng cộng đồng giữ cho di sản tiếp tục sống và lan tỏa vẻ đẹp.

Xin cảm ơn TS Nguyễn Thị Tuyết Nhung!

Năm 2019, tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Then là thực hành nghi lễ không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam, phản ánh quan niệm về con người, thế giới tự nhiên và vũ trụ. Trong đó, hát Then là sự tổng hòa của nhiều hoạt động nghệ thuật như múa, đàn, hát.

Nguồn:https://laodong.vn/van-hoa-giai-tri/di-san-then-truoc-thach-thuc-cua-do-thi-hoa-1638417.ldo