TPHCM bước vào thời kỳ bùng nổ đường sắt đô thị

Hơn một năm kể từ ngày chính thức vận hành, tuyến Metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) đã rời xa cảm giác mới mẻ ban đầu để trở thành một phần quen thuộc trong nhịp sống đô thị TPHCM. Với nhiều người dân, metro không còn là trải nghiệm “đi thử”, mà đã trở thành lựa chọn cố định cho việc đi làm, đi học hàng ngày.

Chị Nguyễn Thị Kiều Thúy (34 tuổi), nhân viên văn phòng làm việc tại trung tâm TPHCM cho biết trước đây, quãng đường từ đường Lê Văn Việt vào trung tâm thường mất hơn một giờ do kẹt xe, đặc biệt vào giờ cao điểm.

“Từ ngày chuyển sang đi metro, thời gian đi làm của tôi ổn định hơn hẳn, chỉ khoảng 30 - 35 phút. Quan trọng nhất là không còn nỗi lo trễ giờ vì kẹt xe. Lên tàu là biết chính xác mình sẽ đến nơi lúc nào” - chị Thúy chia sẻ.

Theo ghi nhận, việc tuyến Metro số 1 đi vào vận hành đã giúp hành trình di chuyển của người dân trở nên liền mạch, thuận tiện hơn so với việc sử dụng phương tiện cá nhân.

Việc duy trì thói quen đi metro hàng ngày không chỉ giúp người dân tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại mà còn góp phần giảm áp lực giao thông cho các trục đường cửa ngõ phía Đông TPHCM.

Theo ông Bùi Hòa An - Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, từ khi Metro số 1 đi vào hoạt động, tình trạng ùn tắc giao thông trên trục Xa lộ Hà Nội - Võ Nguyên Giáp vào trung tâm thành phố đã giảm khoảng 80%. Cùng với đó, kết quả quan trắc cho thấy lượng khí thải trên tuyến này cũng giảm tới 40%.

Ông Bùi Hòa An cho biết, sau sáp nhập, TPHCM hiện đang quản lý hơn 12,8 triệu phương tiện giao thông các loại, trong đó có gần 11,4 triệu xe máy và hơn 1,4 triệu ôtô. Nếu xếp toàn bộ số phương tiện này lên mặt đường, thành phố sẽ cần diện tích giao thông lớn gấp 2,5 lần hiện nay, chưa kể mỗi ngày còn có hàng triệu lượt phương tiện từ các tỉnh ra vào TPHCM.

Vì vậy, tình trạng kẹt xe, ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường là điều khó tránh khỏi, đây cũng là hệ quả chung của các đô thị lớn, không chỉ riêng TPHCM.

Metro số 1 là tuyến đường sắt đô thị đầu tiên của TPHCM, dài gần 20 km, kết nối khu trung tâm thành phố với cửa ngõ phía Đông.

Kể từ khi chính thức đưa vào khai thác ngày 22.12.2024, tuyến metro này nhanh chóng thu hút người dân sử dụng, đạt bình quân hơn 60.000 lượt khách mỗi ngày và đến nay đã phục vụ hơn 21 triệu lượt hành khách.

Sau thành công bước đầu của Metro số 1, TPHCM đang triển khai hàng loạt tuyến metro mới với quy mô lớn.

Tuyến Metro Bến Thành - Cần Giờ dài 54 km, tổng vốn đầu tư hơn 102.000 tỉ đồng, đã được động thổ ngày 19.12.2025. Dự án được đầu tư theo hình thức hợp đồng BOO (xây dựng - sở hữu - kinh doanh), do Vingroup tự đầu tư và huy động vốn theo quy định.

Tuyến sử dụng tàu Velaro Novo - dòng tàu cao tốc mới và hiện đại nhất của Siemens Mobility (Đức), với vận tốc thiết kế tối đa 350 km/h. Khi hoàn thành vào năm 2028, tuyến metro này sẽ rút ngắn thời gian di chuyển từ trung tâm TPHCM đến Cần Giờ chỉ còn khoảng 13 phút.

Trong khi đó, tuyến Metro số 2 (đoạn Bến Thành - Tham Lương), nối trung tâm thành phố với khu Tây Bắc, đã khởi công ngày 15.1.2026. Dự án dài gần 11,3 km, tổng vốn đầu tư hơn 55.000 tỉ đồng, sử dụng vốn đầu tư công - lần đầu tiên áp dụng đối với một tuyến đường sắt đô thị trong cả nước, đồng thời triển khai theo các cơ chế đặc thù tại Nghị quyết 188 của Quốc hội.

Dự án do liên danh nhà thầu EPC thực hiện, với Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải (Thaco) là tổng thầu chính.

TPHCM đặt mục tiêu hoàn thành tuyến Metro Bến Thành - Tham Lương vào năm 2030. Theo Phó Chủ tịch UBND TPHCM Bùi Xuân Cường, đây sẽ là dự án tiên phong trong giai đoạn phát triển mới, đóng vai trò dẫn dắt, định hướng cho toàn bộ hệ thống đường sắt đô thị của thành phố.

Tuyến metro này không chỉ là một công trình giao thông, mà còn là động lực tái cấu trúc không gian đô thị theo mô hình TOD, với các nhà ga trở thành hạt nhân hình thành các khu dân cư, thương mại - dịch vụ hiện đại, xanh và tiện ích.

Metro Bến Thành - Tham Lương là một phần của tuyến Metro số 2 có tổng chiều dài hơn 62 km, gồm các đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm, Bến Thành - Tham Lương và kéo dài đến Khu đô thị Tây Bắc Củ Chi.

Trong đó, Metro Bến Thành - Thủ Thiêm dài gần 6 km, toàn bộ đi ngầm với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 33.000 tỉ đồng. Tuyến sẽ đi theo đường Hàm Nghi chạy ngang qua sông Sài Gòn rồi đi tiếp theo đường Mai Chí Thọ và kết thúc tại ga Thủ Thiêm.

Dự án đã được UBND TPHCM giao cho Thaco lập báo cáo nghiên cứu khả thi theo hợp đồng BT, dự kiến động thổ sau Tết Nguyên đán và hoàn thành vào năm 2030.

Song song đó, Thaco cũng đang nghiên cứu phương án đầu tư tuyến đường sắt đô thị Thủ Thiêm - Long Thành, dài 42 km, với 20 nhà ga và 1 depot, tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 84.753 tỉ đồng. Tuyến này dự kiến khởi công ngày 30.6.2026 và hoàn thành vào năm 2030.

Khi Metro số 2 được kéo dài đến Thủ Thiêm và kết nối với tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành, TPHCM sẽ hình thành hành lang vận tải hiện đại, kết nối trực tiếp sân bay Tân Sơn Nhất - trung tâm TPHCM - sân bay Long Thành, tạo bước đột phá lớn cho giao thông liên vùng.

Từ nay đến năm 2030, TPHCM đặt mục tiêu hoàn thành thêm nhiều tuyến metro, nâng tổng chiều dài mạng lưới đường sắt đô thị lên 187 km. Bên cạnh các tuyến đã được xác định, thành phố cũng ưu tiên triển khai Metro số 1 kéo dài (TP mới Bình Dương - Suối Tiên) và Metro số 6 giai đoạn 1 (Tân Sơn Nhất - Phú Hữu).

Giai đoạn 2030 - 2035, thành phố tiếp tục đầu tư hoàn thành thêm 8 tuyến tàu điện dài 275 km, nâng tổng chiều dài mạng lưới metro lên 462 km.

Thực tế cho thấy, metro chỉ phát huy hiệu quả tối đa khi được kết nối đồng bộ với các loại hình giao thông khác và gắn chặt với quy hoạch đô thị. Đây chính là lý do mô hình TOD trở thành mảnh ghép không thể thiếu.

TOD (Transit-Oriented Development) là mô hình phát triển đô thị lấy giao thông công cộng làm trung tâm, trong đó các khu vực xung quanh nhà ga metro được quy hoạch với mật độ cao, đa chức năng, tích hợp nhà ở, văn phòng, thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế và không gian công cộng.

Thay vì phát triển dàn trải, TOD khuyến khích “nén” các hoạt động kinh tế - xã hội quanh các trục giao thông công cộng, giúp người dân có thể sống, làm việc và giải trí trong bán kính đi bộ hoặc quãng di chuyển ngắn. Mô hình này không chỉ giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân mà còn khai thác hiệu quả giá trị đất đai, tạo nguồn thu bền vững cho ngân sách.

Tại TPHCM, tư duy TOD đang từng bước được đưa vào các đồ án quy hoạch, đặc biệt dọc các tuyến metro. Metro số 1 được định hướng phát triển TOD tại khu vực ga Phước Long; Metro số 2 triển khai TOD tại các ga Phạm Văn Bạch, Tân Bình, Bảy Hiền và Bến Thành.

Vì vậy, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý để tạo nguồn thu từ quỹ đất TOD, mở rộng vùng ảnh hưởng với bán kính 800 - 1.200 m quanh nhà ga và 50 - 100 m dọc tuyến metro. Chính sách bồi thường cũng cần tiệm cận giá thị trường, bởi giá đất sau khi có metro có thể tăng gấp nhiều lần.

Theo KTS Ngô Viết Nam Sơn, TPHCM hiện đã được Trung ương cho phép áp dụng nhiều cơ chế để phát triển TOD. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là phải quy hoạch tích hợp ngay từ đầu.

Một trong những điểm yếu của các dự án metro trước đây là phát triển rời rạc: metro do ngành giao thông triển khai, trong khi các ngành đô thị, kiến trúc và đất đai lại tham gia sau, khiến hệ sinh thái quanh ga thiếu đồng bộ.

“TOD đòi hỏi giao thông - đất đai - quy hoạch - xây dựng - thương mại - dịch vụ phải được thiết kế từ cùng một bàn vẽ, ngay từ thời điểm bắt đầu” - ông Sơn nhấn mạnh.

Xa hơn, KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, TPHCM đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh sang mô hình đô thị đa cực - đa trung tâm. Vì vậy, TOD không nên chỉ bó hẹp trong nội đô mà cần phát triển thành mạng lưới TOD liên vùng, kết nối các khu vực Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu và Cần Giờ.

Khi các tuyến metro liên vùng được quy hoạch theo TOD, mỗi nhà ga sẽ trở thành một cực phát triển mới, góp phần giãn dân, giảm áp lực cho nội đô và mở ra các hành lang kinh tế về công nghiệp, logistics, cảng biển và đô thị biển - du lịch sinh thái.

“Khi TOD được triển khai đúng nghĩa, nó không chỉ thay đổi cách người dân di chuyển, mà còn thay đổi cách họ sống, làm việc và lựa chọn nơi ở, qua đó giảm áp lực cho nội đô TPHCM vốn đã quá tải suốt nhiều năm” - KTS Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh.