Áp lực từ công nghệ số
Tại các tọa đàm, hoạt động giao lưu bản quyền và kết nối xuất bản diễn ra gần đây tại TP Hồ Chí Minh, nhiều chuyên gia, nhà xuất bản, dịch giả cùng đại diện các tổ chức văn hóa quốc tế đến từ Việt Nam, Đức, Pháp và Trung Quốc đã chia sẻ về những thách thức mà văn học dịch và ngành xuất bản đang đối mặt trong môi trường số.
Theo bà Claudia Kaiser, Phó Chủ tịch Hội sách Frankfurt (Đức), ngành xuất bản toàn cầu đang đứng trước những thay đổi mạnh mẽ không chỉ về công nghệ mà còn ở hành vi tiếp nhận nội dung của độc giả, đặc biệt là giới trẻ.
Một trong những xu hướng rõ nét hiện nay là sự thay đổi trong cách tiếp cận độc giả trẻ tại châu Âu, nhất là ở Đức. Nhiều dòng sách dành cho thanh thiếu niên đang được đầu tư mạnh về thiết kế, hình ảnh và trải nghiệm đọc nhằm khuyến khích giới trẻ quay trở lại với sách.
Cùng với đó, sự phát triển của các công nghệ như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang tạo ra nhiều thay đổi cho ngành xuất bản. AI hiện đã tham gia vào nhiều công đoạn như viết nội dung, dịch sách, tóm tắt văn bản hay sản xuất giọng đọc tự động cho audiobook.
Tuy nhiên, theo bà Claudia Kaiser, cùng với cơ hội, AI cũng đặt ra nhiều thách thức liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, bản quyền tác phẩm và đạo đức sử dụng công nghệ.
Trong khi đó, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Thaihabooks, cho rằng audiobook và sách nói đang trở thành xu hướng phát triển mạnh của ngành xuất bản thế giới. Tuy nhiên, thách thức hiện nay nằm ở việc xây dựng thói quen trả phí cho nội dung chất lượng trong bối cảnh người dùng đã quen với việc tiếp cận miễn phí trên internet. Theo ông Nguyễn Mạnh Hùng, đây không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn liên quan đến nhận thức về bản quyền và giá trị của tri thức trong môi trường số.
Ngoài yếu tố công nghệ, nhiều chuyên gia cũng nhận định “xuất bản xanh” sẽ trở thành xu hướng quan trọng của ngành sách trong tương lai. Từ chất liệu in ấn, quy trình sản xuất đến tư duy phát hành, ngành xuất bản đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi theo hướng bền vững và thân thiện hơn với môi trường.
Bên cạnh đó, sự kết hợp giữa sách và điện ảnh cũng được xem là hướng đi giàu tiềm năng. Theo các chuyên gia, trong tương lai, sách và phim sẽ không còn là hai lĩnh vực tách biệt mà có thể hỗ trợ lẫn nhau để mở rộng sức lan tỏa của nội dung, đồng thời tạo thêm cơ hội đưa các tác phẩm văn học Việt tiếp cận công chúng trẻ.
Không chỉ tác động đến xuất bản truyền thống, môi trường số cũng đang buộc ngành sách thay đổi cách tiếp cận độc giả trẻ.
Tại Liên hoan truyện tranh Pháp ngữ lần đầu tổ chức ở TP Hồ Chí Minh, ông Etienne Ranaivoson, Tổng Lãnh sự Pháp tại TP Hồ Chí Minh cho rằng, giới trẻ hiện nay ngày càng quen với việc tiếp nhận nội dung nhanh, trực quan và giàu tính hình ảnh trên các nền tảng số. Điều đó buộc ngành xuất bản phải tìm kiếm những hình thức kể chuyện mới, kết hợp giữa văn học, mỹ thuật và công nghệ để giữ chân người đọc.
Bài toán bản quyền và nhân lực
Theo bà Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, trong gần 60 năm qua, chỉ khoảng 150 tác phẩm văn học Việt Nam được dịch và phát hành tại Trung Quốc, trong đó có một số tác phẩm tiêu biểu như Truyện Kiều, Số đỏ hay Chí Phèo.
Tuy nhiên, phần lớn các đầu sách này hiện không còn được phổ biến rộng rãi trên thị trường sách Trung Quốc. Bà Ngân cho rằng, khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở đội ngũ dịch giả văn học chuyên nghiệp. Thế nhưng, Việt Nam vẫn chưa có sự đầu tư bài bản cho lĩnh vực văn học dịch, từ đào tạo nhân lực đến chiến lược phát triển dài hạn.
Ở góc nhìn của người làm xuất bản, dịch giả Nguyễn Lệ Chi, Giám đốc Công ty cổ phần Văn hóa Chi (Chibooks), cho rằng việc đưa sách Việt ra nước ngoài không đơn thuần là hoạt động thương mại bản quyền mà còn là hành trình mang theo văn hóa, lối sống và bản sắc Việt đến với độc giả quốc tế.
Theo bà Lệ Chi, thách thức lớn nhất của văn học dịch không chỉ nằm ở việc chuyển ngữ mà là làm sao truyền tải được tinh thần văn hóa và chiều sâu của tác phẩm.
Liên quan đến vấn đề này, ông Hà Khải Tuấn, Phó ban Bản quyền, Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật Quảng Tây (Trung Quốc), cho rằng bên cạnh chất lượng dịch thuật, bảo hộ bản quyền trong môi trường số cũng đang trở thành thách thức lớn với ngành xuất bản. Theo ông Hà Khải Tuấn, việc chống vi phạm bản quyền không thể chỉ phụ thuộc vào cơ quan quản lý mà cần sự phối hợp của nhiều bên, từ nhà xuất bản, đơn vị vận hành nền tảng đến chính ý thức của độc giả.
Trong khi đó, bà Nguyễn Lệ Chi cho rằng tình trạng vi phạm bản quyền tại Việt Nam vẫn diễn ra khá phổ biến, trong khi nhiều người chưa nhận thức đầy đủ việc tải sách lậu hay chia sẻ tác phẩm trái phép trên internet cũng là hành vi xâm phạm bản quyền.
Từ những câu chuyện về AI, bản quyền số hay giao lưu bản quyền quốc tế, có thể thấy văn học dịch đang đứng trước nhiều thay đổi lớn trong thời đại công nghệ. Khi nội dung có thể được dịch và lan truyền chỉ bằng một cú nhấp chuột, vai trò của dịch giả, biên tập viên và những người làm xuất bản càng trở nên quan trọng trong việc giữ gìn chiều sâu văn hóa của tác phẩm. Vì thách thức của văn học dịch hôm nay không chỉ là chuyển ngữ, đó còn là làm sao để tác phẩm Việt đi xa nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng.
Nguồn: https://baohaiphong.vn/van-hoc-dich-doi-dien-thach-thuc-moi-truong-so-543705.html
Bình luận (0)