Bài toán dân số hiện hữu thách thức nền kinh tế Mỹ

Đây không chỉ là hiện tượng riêng của Mỹ mà còn là một xu hướng toàn cầu với những hệ lụy kinh tế sâu rộng.

Tỷ suất sinh của Mỹ hiện đã xuống mức thấp kỷ lục, thấp hơn ngưỡng cần thiết để duy trì quy mô dân số tự nhiên.

Mức tăng dân số tự nhiên của Mỹ hiện đang giảm dần khi thế hệ bùng nổ dân số sau Thế chiến II (Baby Boomers) bước vào tuổi già, còn các thế hệ kế tiếp sinh ít con hơn.

Theo dự báo của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO), đến năm 2030, số ca tử vong hằng năm sẽ vượt số trẻ em được sinh ra. Trong khi đó, nhập cư - yếu tố có thể bù đắp cho sự suy giảm dân số tự nhiên - lại đang trở thành vấn đề gây tranh cãi trong chính trường Mỹ và đã giảm mạnh dưới thời Tổng thống Donald Trump.

Người dân đi dạo tại Đài tưởng niệm Washington tại Mỹ. Ảnh: Reuters

Từ năm 2020 đến nay, dân số Mỹ chỉ tăng trung bình khoảng 0,6% mỗi năm, tương đương một phần ba tốc độ tăng trong thập niên 1950 - giai đoạn cao điểm của thời kỳ bùng nổ dân số. Phần lớn mức tăng khiêm tốn này đến từ nhập cư. Tuy nhiên, với các chính sách hiện tại, xu hướng đó đang đảo chiều và dân số Mỹ có thể gần như đi ngang vào khoảng năm 2050.

Khi cuộc sống hiện đại làm thay đổi mô hình gia đình

Những gì đang diễn ra tại Mỹ thực tế là xu hướng phát triển mà nhiều quốc gia đã trải qua. Khi nền kinh tế chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, người dân rời nông thôn tới các thành phố để tìm việc làm. Quy mô gia đình dần thu nhỏ, trong khi phụ nữ tham gia lực lượng lao động ngày càng nhiều nhờ cơ hội giáo dục và nghề nghiệp rộng mở hơn.

Trong thập niên 1950, dân số Mỹ tăng trung bình 1,7% mỗi năm - mức cao nhất kể từ đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng tỷ lệ phụ nữ đi làm, tỷ lệ sinh bắt đầu giảm.

Đáng chú ý, tỷ lệ sinh vẫn tiếp tục giảm trong khoảng 15 năm qua, ngay cả khi tỷ lệ tham gia lao động của phụ nữ đã đạt đỉnh và có xu hướng đi xuống.

Các nhà kinh tế chỉ ra nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quyết định sinh con và xây dựng gia đình. Cuộc khủng hoảng tài chính 2007-2009 và giai đoạn phục hồi chậm sau đó là một ví dụ. Đây cũng là thời điểm tỷ lệ sinh tại Mỹ giảm mạnh.

Nguyên nhân một phần xuất phát từ chi phí nuôi dạy con cái ngày càng tăng. Chi phí y tế, giáo dục, học phí đại học, dịch vụ giữ trẻ và nhà ở đều tăng nhanh hơn đáng kể so với lạm phát chung trong nhiều thập niên qua. Tại nhiều cộng đồng, việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm y tế và dịch vụ giữ trẻ với chi phí hợp lý vẫn là một thách thức lớn.

Chính áp lực tài chính này đang khiến nhiều người Mỹ trì hoãn việc lập gia đình hoặc quyết định sinh ít con hơn.

Sự thay đổi cơ cấu việc làm cũng góp phần tác động đến xu hướng nhân khẩu học. Trong nhiều thập niên qua, các công việc chuyên môn, văn phòng và dịch vụ tăng mạnh, trong khi việc làm trong sản xuất, xây dựng và vận tải giảm dần.

Các ngành nghề mới thường mở ra nhiều cơ hội hơn cho phụ nữ, đặc biệt trong các lĩnh vực giáo dục, y tế và dịch vụ. Ngược lại, sự suy giảm của các ngành nghề truyền thống vốn sử dụng nhiều lao động nam được xem là một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ tham gia lao động của nam giới giảm xuống.

Cuộc tranh luận hiện nay là liệu nước Mỹ nên thích nghi với cơ cấu việc làm mới hay cố gắng khôi phục các mô hình việc làm truyền thống đã mất đi do toàn cầu hóa và tự động hóa. Những thay đổi nhân khẩu học này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tính bền vững của các chương trình an sinh xã hội và chăm sóc y tế như Social Security và Medicare.

Nguyên tắc của các hệ thống này là người đang đi làm đóng thuế để hỗ trợ người đã nghỉ hưu. Càng nhiều lao động trong độ tuổi làm việc so với số người nghỉ hưu, hệ thống càng dễ duy trì.

Năm 1970, cứ một người nghỉ hưu thì có khoảng 5 người trong độ tuổi lao động hỗ trợ. Đến năm 2030, tỷ lệ này được dự báo giảm xuống dưới 3 người.

Điều đó đồng nghĩa với việc Mỹ sẽ phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn như tăng nợ công, cắt giảm phúc lợi hoặc tăng thuế.

Cấu trúc dân số của Mỹ cũng đang thay đổi rõ rệt. Nếu như năm 1970, "tháp dân số" có đáy rộng với nhiều người trẻ tuổi, thì đến năm 2030, hình dạng này sẽ trở nên phẳng hơn, phản ánh tỷ trọng người cao tuổi ngày càng lớn.

Các chuyên gia nhận định khả năng tỷ lệ sinh phục hồi mạnh là khá thấp. Ngay cả khi điều đó xảy ra, cũng phải mất hàng chục năm trước khi lực lượng lao động được bổ sung. Vì vậy, nhập cư được xem là yếu tố chính sách quan trọng nhất có thể giúp bù đắp tình trạng suy giảm dân số và lực lượng lao động trong tương lai.

Xu hướng toàn cầu

Mỹ không phải là trường hợp cá biệt. Liên hợp quốc dự báo dân số thế giới sẽ đạt đỉnh khoảng 10,3-10,4 tỷ người vào những năm 2080 trước khi bắt đầu giảm.

Ngày càng nhiều quốc gia ghi nhận tỷ lệ sinh ở mức bằng hoặc thấp hơn ngưỡng thay thế. Những nước còn duy trì mức tăng dân số tự nhiên mạnh chủ yếu tập trung tại khu vực châu Phi cận Sahara, trong đó có Nigeria.

Nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, tăng trưởng dân số trong tương lai của nhiều quốc gia sẽ không còn đến từ số trẻ em được sinh ra mà chủ yếu đến từ sự dịch chuyển dân cư giữa các quốc gia và khu vực trên thế giới.

Nguồn: https://hanoimoi.vn/bai-toan-dan-so-hien-huu-thach-thuc-nen-kinh-te-my-990181.html