Bảo tồn di sản để phát triển du lịch bền vững

VHO - Trong bức tranh phát triển kinh tế - xã hội hôm nay, du lịch được xem là một ngành kinh tế tổng hợp giàu tiềm năng, trong đó di sản văn hóa đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Những di sản được UNESCO vinh danh hay được cộng đồng gìn giữ qua bao thế hệ không chỉ là niềm tự hào dân tộc mà còn là nguồn lực quý báu để xây dựng thương hiệu du lịch Việt Nam.

Báo Văn Hóa•15/09/2025

Tuy nhiên, đứng trước sức ép hội nhập và toàn cầu hóa, việc khai thác di sản cho phát triển du lịch đặt ra nhiều thách thức. Bảo tồn thế nào để không biến di sản thành “sân khấu hóa”, để du lịch không làm phai nhạt bản sắc, và để những giá trị truyền thống vẫn sống động trong đời sống cộng đồng?

Đây là câu hỏi cần lời giải từ chính quyền, các nhà quản lý, chuyên gia và cả cộng đồng cư dân.

Cộng đồng là chủ thể giữ hồn di sản

Thực tế tại nhiều điểm đến nổi tiếng cho thấy, sự gia tăng nhanh chóng của khách du lịch đã tạo ra sức ép lớn lên hệ thống di sản. Một số khu phố cổ đối diện nguy cơ quá tải, di tích xuống cấp do khai thác quá mức, lễ hội truyền thống có lúc bị thương mại hóa.

Bài cuối - Bảo tồn di sản để phát triển du lịch bền vững - ảnh 1

Du khách và người dân cùng chung tay giữ gìn không gian “phố không rác” – mô hình gắn bảo tồn với phát triển du lịch bền vững ở phố cổ Hội An

Nguy cơ “mất hồn” di sản hiện hữu khi nhiều sản phẩm bị dàn dựng theo hướng phục vụ thị hiếu khách du lịch, khiến yếu tố nguyên gốc bị suy giảm.

Chẳng hạn, nhiều làn điệu dân ca, hình thức sinh hoạt cộng đồng khi đưa vào sân khấu du lịch đã được rút gọn, cắt bớt hoặc phối khí hiện đại, tạo sự hấp dẫn nhất thời nhưng lại thiếu đi chiều sâu.

Bên cạnh đó, đời sống đô thị hóa cũng khiến không gian sinh tồn của nhiều di sản phi vật thể bị thu hẹp. Lớp trẻ ít gắn bó với nghề truyền thống, nhiều phong tục, tập quán không còn phù hợp với đời sống hiện đại. Nếu không có chiến lược bảo tồn, nguy cơ đứt gãy truyền thống là điều khó tránh khỏi.

Một nguyên tắc được khẳng định nhiều lần là bảo tồn di sản phải gắn liền với cộng đồng, những người sáng tạo, lưu giữ và thực hành di sản qua nhiều thế hệ. Chính họ mới là chủ thể quyết định di sản tồn tại ra sao, có sức sống hay chỉ còn là “hiện vật trưng bày”.

Khi cộng đồng được trao quyền và hưởng lợi từ du lịch, họ sẽ có thêm động lực để bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

Thực tế, nhiều mô hình đã cho thấy sự thành công khi người dân được đặt ở trung tâm. Ở Hội An, cư dân vẫn giữ thói quen thắp đèn lồng vào những đêm rằm, biến cả đô thị thành một bức tranh lung linh mà không cần dàn dựng.

Ở Tây Nguyên, những buôn làng tham gia biểu diễn cồng chiêng trong lễ hội nhưng vẫn duy trì nghi lễ cúng bái trong đời sống thực, nhờ vậy tiếng chiêng không mất đi ý nghĩa tâm linh vốn có.

Ở miền Tây, đờn ca tài tử được duy trì ngay trong những buổi sinh hoạt gia đình, từ đó lan tỏa sang không gian du lịch mà không đánh mất tính nguyên bản.

Du lịch sáng tạo, con đường mới cho di sản

Để du lịch di sản phát triển bền vững, cần có sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Nhà nước đóng vai trò hoạch định chính sách, ban hành các quy định về bảo vệ di tích, hỗ trợ nghệ nhân và cộng đồng, đồng thời kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác du lịch.

Bài cuối - Bảo tồn di sản để phát triển du lịch bền vững - ảnh 2

Học sinh tham quan cố đô Huế, tìm hiểu lịch sử và văn hóa dân tộc

Các doanh nghiệp du lịch cần nâng cao ý thức trách nhiệm, không chỉ chú trọng lợi nhuận trước mắt mà còn quan tâm đến tính lâu dài của sản phẩm. Việc đầu tư vào hạ tầng, dịch vụ cần gắn liền với tôn tạo cảnh quan, giữ gìn môi trường di sản.

Song song đó, giáo dục và truyền thông cũng giữ vai trò then chốt. Khi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu rõ giá trị của di sản, họ sẽ tự nguyện tham gia gìn giữ.

Những chương trình đưa di sản vào học đường, những cuộc thi tìm hiểu văn hóa dân tộc, hay việc ứng dụng công nghệ số để số hóa, quảng bá di sản đều là cách thức hữu hiệu để lan tỏa giá trị truyền thống trong xã hội hiện đại.

Một hướng đi được nhiều địa phương lựa chọn là phát triển du lịch sáng tạo dựa trên nền tảng di sản. Không chỉ dừng lại ở tham quan, chiêm ngưỡng, du khách còn được tham gia vào quá trình trải nghiệm, đồng sáng tạo.

Họ có thể tự tay làm gốm ở Bát Tràng, dệt thổ cẩm ở Tây Nguyên, hay học hát quan họ ở Bắc Ninh. Những trải nghiệm này giúp di sản trở nên gần gũi, sinh động, đồng thời tạo nguồn thu trực tiếp cho cộng đồng địa phương.

Công nghệ hiện đại cũng mở ra những cơ hội mới. Các bảo tàng ảo, tour du lịch thực tế ảo, ứng dụng thuyết minh tự động đã giúp du khách tiếp cận di sản theo cách mới mẻ hơn. Nhờ đó, di sản không chỉ “sống” trong không gian thực mà còn hiện diện trên không gian số, tiếp cận với đông đảo công chúng trong và ngoài nước.

Hướng tới tương lai bền vững

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng, việc gìn giữ và phát huy di sản để phát triển du lịch bền vững chính là cách khẳng định bản sắc và sức mạnh mềm của quốc gia.

Di sản không chỉ giúp du lịch Việt Nam khác biệt so với các nước trong khu vực, mà còn là nền tảng để xây dựng hình ảnh đất nước thân thiện, giàu truyền thống.

Bài cuối - Bảo tồn di sản để phát triển du lịch bền vững - ảnh 3

Hoa Kỳ - Việt Nam: Đừng bỏ lỡ

Việt Nam khuyến khích doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư vào công nghệ caoSáng 26/6, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tiếp ông Jeff Place, Giám đốc Chuỗi cung ứng của Tập đoàn Coherent (Hoa Kỳ). Tại buổi tiếp, Phó Thủ tướng khẳng định Việt Nam khuyến khích các doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và công nghiệp bán dẫn.

Khuyến khích các doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư trong lĩnh vực công nghệ caoPhó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết Việt Nam hoan nghênh các doanh nghiệp Hoa Kỳ tiếp tục mở rộng hoạt động tại Việt Nam, nhất là trong các ngành công nghệ cao và lĩnh vực có giá trị gia tăng lớn.

Việt Nam - Hoa Kỳ tăng cường hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranhVTV.vn - Ngày 22/6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp Quyền Bộ trưởng Bộ Hải quân Hoa Kỳ Hùng Cao.

Du khách trải nghiệm làng nghề truyền thống trong không gian sinh hoạt đời thường

Tuy nhiên, bảo tồn không thể chỉ là khẩu hiệu, mà cần hành động cụ thể: tăng cường đầu tư trùng tu di tích, đào tạo thế hệ kế cận cho các loại hình di sản phi vật thể, xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng cho cộng đồng.

Khi di sản được đặt đúng vị trí, vừa là tài sản chung, vừa là nguồn lực phát triển thì du lịch mới có thể phát triển lâu dài, bền vững.

Có thể nói, di sản chính là linh hồn của du lịch Việt Nam. Mỗi một ngôi đền, một lễ hội, một làn điệu dân ca đều là mảnh ghép góp phần tạo nên bản sắc dân tộc.

Bảo tồn di sản không phải là sự đóng khung quá khứ, mà là cách để quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại và lan tỏa tới tương lai.

Khi du lịch được xây dựng trên nền tảng di sản, chúng ta không chỉ tạo ra sản phẩm hấp dẫn cho du khách, mà còn trao truyền niềm tự hào cho thế hệ mai sau.

Đó chính là con đường để Việt Nam vừa phát triển kinh tế du lịch, vừa giữ gìn được gốc rễ văn hóa, khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch thế giới.

Nguồn:https://baovanhoa.vn/van-hoa/bai-cuoi-bao-ton-di-san-de-phat-trien-du-lich-ben-vung-167917.html