Cần cập nhật mục tiêu, nhiệm vụ lò phản ứng nghiên cứu mới

Lò phản ứng nghiên cứu mới không chỉ là một thiết bị khoa học, mà cần được xác định là hạ tầng khoa học - công nghệ chiến lược quốc gia, có vai trò quan trọng trong thực hiện các nghị quyết của Đảng và chiến lược phát triển các ngành, lĩnh vực liên quan.

7 trụ cột nhiệm vụ để đáp ứng bối cảnh mới

Dự án Trung tâm Khoa học và công nghệ hạt nhân với lò nghiên cứu mới được hình thành trên cơ sở Hiệp định liên Chính phủ Việt Nam - Liên bang Nga về xây dựng Trung tâm Khoa học và Công nghệ hạt nhân tại Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 10/5/2012. Tuy nhiên, sau gần 14 năm, thế giới và nội lực khoa học, công nghệ của nước ta đã có những thay đổi mang tính bước ngoặt.

Một góc lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt. Ảnh: Đặng Tuấn

Hiện, chúng ta đang triển khai mạnh mẽ các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học, công nghệ, đặc biệt là Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, chủ trương tái khởi động chương trình điện hạt nhân tại Việt Nam; Chiến lược ứng dụng năng lượng nguyên tử vì hòa bình đến năm 2035 và tầm nhìn 2050... Do vậy, việc cập nhật mục tiêu đầu tư và nhiệm vụ thiết kế Trung tâm Khoa học và công nghệ hạt nhân là hết sức cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Lò phản ứng nghiên cứu mới không chỉ là một thiết bị khoa học, mà cần được xác định là hạ tầng khoa học - công nghệ chiến lược quốc gia, với 7 mục tiêu chính.

Một là, khoa học vật liệu và công nghệ cao dựa trên chùm nơtron. Lò phản ứng nghiên cứu mới phải trở thành nền tảng cho nghiên cứu khoa học vật liệu tiên tiến gồm: vật liệu cho pin thế hệ mới, hydro và năng lượng sạch; vật liệu cho lò hạt nhân (bao gồm lò phản ứng hạt nhân module nhỏ - SMR); vật liệu cho lò nhiệt hạch; vật liệu bán dẫn công suất; vật liệu quốc phòng và cơ khí chính xác. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu, việc sở hữu hạ tầng nơtron hiện đại giúp Việt Nam không chỉ sử dụng kết quả nghiên cứu của thế giới mà còn tham gia tạo ra tri thức mới.

Hai là, nền tảng công nghiệp bán dẫn công suất quốc gia. Pha tạp silic bằng nơtron là công nghệ đặc thù mà chỉ lò phản ứng nghiên cứu mới có thể cung cấp ở quy mô công nghiệp với độ đồng đều cao giúp hình thành ngành công nghiệp bán dẫn công suất (IGBT, power module, AI server power systems). Đây là lĩnh vực có tiềm năng tạo giá trị kinh tế trực tiếp lớn nhất trong toàn bộ hệ sinh thái khai thác lò nghiên cứu.

Ba là, an ninh đồng vị phóng xạ và phát triển y học hạt nhân. Lò phản ứng nghiên cứu mới phải bảo đảm yêu cầu sản xuất các chủng loại đa dạng các đồng vị và dược chất phóng xạ phục vụ chẩn đoán và điều trị cũng như phát triển kỹ thuật xạ trị mới dựa trên phản ứng hạt nhân với nơtron phục vụ điều trị ung thư. Đây là lĩnh vực góp phần bảo đảm an ninh cung cấp đồng vị y tế, giảm phụ thuộc nhập khẩu, phát triển dược chất phóng xạ thế hệ mới và nâng cao năng lực điều trị ung thư trong nước.

Bốn là, làm chủ và nội địa hóa công nghệ điện hạt nhân. Lò phản ứng nghiên cứu mới là nền tảng kỹ thuật cho thử nghiệm vật liệu trong điều kiện chiếu xạ, nghiên cứu nhiên liệu hạt nhân, phát triển và kiểm chứng loop nghiên cứu vật liệu, hỗ trợ chiến lược SMR tương lai và hình thành chuỗi cung ứng nội địa, qua đó từng bước nội địa hóa và làm chủ công nghệ.

Năm là, an toàn và pháp quy hạt nhân - nền tảng quản trị công nghệ điện hạt nhân quốc gia. Phát triển năng lực phân tích và thẩm định an toàn, quản lý chất thải, cấp phép và giám sát an toàn của cơ sở hạt nhân, năng lực đánh giá độc lập, xây dựng hệ tiêu chuẩn và quy chuẩn quốc gia về an toàn hạt nhân. Đây là nền tảng quản trị chương trình điện hạt nhân quốc gia.

Sáu là, đào tạo, đổi mới sáng tạo và hình thành hệ sinh thái công nghệ cao. Xây dựng lò phản ứng nghiên cứu mới là Trung tâm thực nghiệm mở cho các đại học, là nền tảng hình thành spin-off công nghệ (doanh nghiệp khởi nguồn từ công nghệ) và là hạ tầng hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ cao. Như thế, lò phản ứng nghiên cứu mới phải là thiết bị dùng chung cho cộng đồng khoa học và doanh nghiệp, chứ không phải là tài sản của một đơn vị.

Bảy là, ứng dụng nơtron trong công nghiệp và kinh tế - xã hội. Cần phát triển các kỹ thuật phân tích kích hoạt nơtron (NAA) và chụp ảnh/chụp cắt lớp nơtron trên lò nghiên cứu mới mà ở Việt Nam chưa có để phục vụ nhu cầu của các ngành kinh tế - xã hội như nghiên cứu vật liệu và năng lượng, nghiên cứu khoa học vật liệu cơ bản...

Cần tham vấn rộng rãi

Để đáp ứng các mục tiêu nêu trên và với tầm nhìn về nhu cầu sử dụng lò nghiên cứu cho 50 năm tới của đất nước, cần thiết phải cập nhật lại nhiệm vụ thiết kế của lò phản ứng nghiên cứu mới.

Trước hết, công suất lò phản ứng phải từ 20 - 30 MW mới bảo đảm phát triển được ngành công nghiệp bán dẫn công suất cũng như thử nghiệm vật liệu. Quan trọng nhất của lò nghiên cứu là các nguồn nơtron cần thiết cho các mục đích nghiên cứu, các kênh dẫn và phòng đặt thiết bị khai thác các chùm nơtron cần được dự phòng trước cho cả hiện tại và tương lai.

Theo kinh nghiệm thế giới, năm 1990, Indonesia đã đầu tư xây lò nghiên cứu 30 MW dùng cho các nghiên cứu trên chùm nơtron (tán xạ, nhiễu xạ) và pha tạp silic. Năm 2000, Australia xây dựng lò nghiên cứu OPAL công suất 20 MW với các thiết bị khai thác chùm nơtron hiện đại cho nhiều mục tiêu khác nhau. Nếu chúng ta không cập nhật lại nhiệm vụ thiết kế của lò nghiên cứu mới thì có nguy cơ không đạt trình độ tiên tiến của thế giới và nhanh chóng lạc hậu.

Cùng với đó, cần tham vấn rộng rãi cộng đồng khoa học và doanh nghiệp. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc xây dựng lò phản ứng nghiên cứu chỉ thành công khi có tham vấn rộng rãi. Cần huy động các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp lớn như EVN, PVN, Viettel, FPT… tham gia; đồng thời xác định rõ nhu cầu sử dụng và hình thành cộng đồng khai thác. Nếu không làm bước này, hiệu quả khai thác sẽ bị hạn chế rất lớn.

Để bảo đảm hiệu quả đầu tư chiến lược, Bộ Khoa học và Công nghệ cần rà soát, cập nhật tổng thể mục tiêu đầu tư phù hợp với bối cảnh mới. Tổ chức tham vấn rộng rãi cộng đồng khoa học và doanh nghiệp về mục tiêu khai thác sử dụng lò phản ứng nghiên cứu mới. Cập nhật nhiệm vụ thiết kế (TOR) cho lò phản ứng nghiên cứu mới theo hướng hình thành hạ tầng khoa học - công nghệ chiến lược quốc gia với tầm nhìn 50 năm sau. Trên cơ sở TOR được cập nhật, tổ chức đàm phán với đối tác Liên bang Nga về cấu hình kỹ thuật và tổng mức đầu tư, bảo đảm dự án đạt trình độ công nghệ tiên tiến của thế giới và tránh nguy cơ bị áp đặt cấu hình kỹ thuật hoặc chi phí đầu tư không tối ưu.

Việc rà soát và cập nhật mục tiêu đầu tư vào thời điểm hiện nay sẽ giúp bảo đảm rằng Trung tâm Khoa học và công nghệ hạt nhân trong tương lai không chỉ là một cơ sở nghiên cứu đơn thuần, mà phải trở thành hạ tầng khoa học - công nghệ chiến lược phục vụ phát triển đất nước trong nhiều thập kỷ tới.

Nguồn: https://daibieunhandan.vn/can-cap-nhat-muc-tieu-nhiem-vu-lo-phan-ung-nghien-cuu-moi-10414518.html