Để không lãng quên di sản tiền nhân!

QTO - Đã gần 4 năm kể từ thời điểm Giáo sư (GS) Trần Ích Nguyên (Đại học Quốc lập Thành Công, Đài Loan) sau những nghiên cứu công phu, đã công bố tác giả của cuốn “Sứ trình thi tập” là danh nhân Nguyễn Thế Trực (còn gọi là Nguyễn Viết Trực, người con làng Lộc An, xã An Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ, nay là xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị). Từ đó đến nay, bên cạnh cuốn sách “Sứ trình thi tập của Nguyễn Thế Trực và sử liệu gia tộc” được GS Trần Ích Nguyên xuất bản tại Đài Loan vào năm 2024, gia tộc Nguyễn Thế đã nỗ lực cho ra mắt cuốn “Danh nhân Nguyễn Thế Trực và Sứ trình thi tập” vào năm 2025. Tuy nhiên, hành trình để danh nhân Nguyễn Thế Trực cùng “Sứ trình thi tập” được biết đến nhiều hơn trên chính quê hương mình vẫn còn đó không ít trăn trở.

Lễ ra mắt cuốn sách “Danh nhân Nguyễn Thế Trực và Sứ trình thi tập” - Ảnh: M.Nhân

Một tư liệu hiếm về thời Tây Sơn

Ngay từ lời giới thiệu cuốn sách “Danh nhân Nguyễn Thế Trực và Sứ trình thi tập”, PGS.TS Trần Thị Băng Thanh đã nhận định: Văn học thời Tây Sơn cũng đạt được một số thành tựu đáng ghi nhớ. Trong đó, thơ đi sứ là một thành tựu đáng ghi nhận của dòng thơ này thời Tây Sơn. Trong 24 năm tồn tại, nhà Tây Sơn đã 4 lần cử sứ thần chính thức sang nhà Thanh, đó là các năm 1789, 1790, 1793 và 1795.

Bốn cuộc đi sứ ấy, về chính trị đã hoàn thành nhiệm vụ quan trọng: Đặt được mối giao hảo giữa hai vương triều, dứt nguy cơ về một trận chiến “tuyết hận” của nhà Thanh, giúp Tây Sơn có thời gian dồn sức khôi phục đất nước, xây dựng vương triều. Về thơ đi sứ, các sáng tác của sứ thần trong bốn cuộc đi đó cũng đạt những thành tựu rực rỡ.

Theo thống kê của GS Trần Ích Nguyên, bộ “Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành” gồm 25 quyển, thu thập thơ đi sứ thời trung đại Việt Nam, trong đó triều Tây Sơn có 9 bộ với các tên tuổi, như: Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm… Có thể nói, thơ đi sứ thời kỳ Tây Sơn là một thời kỳ nở rộ, trong đó, riêng “Sứ trình thi tập” có một số phận đặc biệt. Do những nghi vấn tồn tại xung quanh tác giả của tập thơ, nên việc khai thác tập thơ để nghiên cứu còn khá dè dặt.

Mãi cho đến khi GS Trần Ích Nguyên tháo gỡ được khúc mắc này, góp phần cung cấp một “gương mặt mới” trong dòng thơ đi sứ, các nhà nghiên cứu có thể khai thác nhiều mặt, nghiên cứu nhiều vấn đề của văn học, sử học, xã hội… và ngay cả của chính bản thân tập thơ (như cách mà PGS.TS Trần Thị Băng Thanh nhận định). Tập thơ còn góp một tiếng thơ riêng vào thành tựu văn học Tây Sơn, đã lưu giữ những dữ liệu góp phần cho việc nghiên cứu quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc thời Tây Sơn.

Cuốn “Danh nhân Nguyễn Thế Trực và Sứ trình thi tập” - Ảnh: NVCC

Danh nhân Nguyễn Thế Trực là một con người đặc biệt, khi làm quan xuyên suốt 3 thời đại: Chúa Nguyễn-nhà Tây Sơn-nhà Nguyễn. Thật hiếm có một người được tin cậy, trọng dụng với đường quan hanh thông trải dài ở những thời đại đối địch nhau đến thế. Dưới thời chúa Nguyễn, ông là Tri huyện Lệ Thủy; dưới thời Tây Sơn, ông là Trực Lượng hầu; rồi là Vinh lộc Thượng đại phu, Thượng thư bộ hình; đến thời vua Gia Long, ngay từ năm đầu tiên của triều đại, ông làm Tham tri bộ hình và làm Phó Đốc học Quốc Tử Giám.

Đặc biệt, theo “Nguyễn Thế tộc phả”, có thể nói, quãng thời gian làm quan ở triều đại Tây Sơn là giai đoạn hoạt động thỏa chí nhất của cuộc đời Nguyễn Thế Trực. Làng Lộc An vẫn còn truyền giai thoại, thời khắc khi quân Tây Sơn tan rã, Nguyễn Thế Trực không chọn cách luồn cúi hay trốn chạy, mà một mình ngồi giữa chòi ven sông Gianh, ung dung uống rượu chờ quân Nguyễn đến. Hành động đó, khí phách hiên ngang đó khiến vua Gia Long động lòng, không những tha tội chết mà còn trọng dụng.

Không chỉ là nhà chính trị, quân sự, ngoại giao xuất chúng, ông còn là nhà kinh tế, nhà thơ nổi tiếng. Tập “Sứ trình thi tập” do ông sáng tác khi được vua Cảnh Thịnh chọn làm sứ giả cùng với Ngô Thì Nhậm sang nhà Thanh báo tang vua Quang Trung và cầu phong cho vua Cảnh Thịnh vào năm 1793. Đây là một tác phẩm văn học có giá trị phản ánh hoạt động ngoại giao, giao lưu văn học Việt Nam-Trung Quốc cuối thế kỷ 18. Trong bối cảnh sử liệu thời Tây Sơn không còn lại nhiều, “Sứ trình thi tập” chính là nguồn tư liệu hiếm để đời sau hiểu rõ thêm về giai đoạn lịch sử vốn dĩ phức tạp này.

“Gói trọn” tình cảm của người con trung hiếu

Theo PGS.TS Trần Thị Băng Thanh, cuộc đi sứ của Nguyễn Thế Trực cùng Ngô Thì Nhậm rất gấp gáp, vội vàng, vừa đi vừa về chỉ hơn nửa năm, nhưng ông vẫn làm 1 tập thơ, tính bình quân gần như ngày nào cũng có thơ, ngang ngửa với “Hoàng hoa đồ phả” của Ngô Thì Nhậm. Điều đó chứng tỏ Nguyễn Thế Trực là người mẫn tiệp, hay thơ và có tâm hồn thơ.

Đọc “Sứ trình thi tập” có thể hình dung thấy ở ông một con người giản dị, lạc quan, thanh thản, không nhiều lo toan, nhưng bản lĩnh vững vàng, luôn tin chắc rằng giữ trọn niềm trung tín thì mọi hiểm nguy đều sẽ trở nên bằng phẳng và mọi nhiệm vụ khó khăn đều sẽ hoàn thành. Cho nên dù đường đi vất vả, gian khó ông vẫn thản nhiên, vui vẻ, dửng dưng nhìn ngắm, nhận ra và thu thập vào đôi mắt thơ mọi cảnh đẹp núi sông nước bạn. Điều ông đinh ninh nhất là một niềm trung nghĩa và điều khắc khoải nhất là nhớ nước, nhớ quê hương gia đình, mong sao làm tròn sứ mệnh “không nhục mệnh vua”, giữ gìn thể diện quốc gia, để sớm được trở về.

Các thế hệ dòng họ Nguyễn Thế làng Lộc An tự hào về danh nhân Nguyễn Thế Trực và “Sứ trình thi tập” - Ảnh: M.Nhân

Điều này được nhận thấy rõ nét trong các bài thơ, như: “Quá Hoành Sơn tức sự”, “Quá Thanh Hóa hải chử”, “Tuyên Hóa đạo trung văn thực kí kiến”… Đặc biệt, bài thơ “Tổ húy hữu cảm”(Cảm xúc nhân ngày giỗ tổ) số 74 trong tập thơ, đã tái hiện thời điểm Nguyễn Thế Trực trên đường đi sứ Trung Quốc, vào ngày giỗ của ông nội Nguyễn Thế Trương (vốn là Tri bộ lục bộ thời chúa Nguyễn), ông không thể về được, đành gửi tâm tư vào những vần thơ:

“Tình hoài hương quốc chuyển sầu bi,

Tổ húy du du nhất niệm ti.

Tang tử thất niên kinh viễn cách,

Tảo tần vạn lí giác do khuy.

Công danh tao ngộ như kim nhật,

Ấm trạch tài bồi tại tích thì.

Tự cổ trì khu thần tử phận,

Đô kiêm trung hiếu thị y thùy”.

Dịch thơ:

“Nhung nhớ quê hương dạ bỗng sầu,

Giỗ ông, đãi khách nghĩ càng đau.

Bảy năm tang tử còn xa cách,

Tế tự đường xa khuyết cháo rau.

Sự nghiệp cháu con nay có được,

Đức ân tiên tổ nghĩ càng sâu.

Tôi con, chức phận lo rong ruổi,

Trung hiếu kiêm toàn có dễ đâu”.

(Nguyễn Thế Đức dịch)

Ngoài ra, như nhận định của PGS. TS Trần Thị Băng Thanh, tập thơ còn lưu giữ được cho chính Trung Hoa diện mạo của một số danh thắng đền đài cổ tích mà bây giờ ngay ở bản địa cũng đã bị đổi thay, như: Lầu Hoàng Hạc, lầu Nhạc Dương từ đời Đường mà sau này chỉ còn kiến trúc đời Thanh... Đó là các bài: “Đăng Hoàng Hạc lâu”, “Đăng Nhạc Dương lâu”… Ngoài ra, nhiều di tích, danh thắng của Trung Quốc cũng được danh nhân Nguyễn Thế Trực đưa vào trong thơ của mình duyên dáng, uyển chuyển, như: “Tiêu Tương ký thắng”, “Vọng Cửu Nghi sơn”, “Quá Hoàng Hà”, “Du Huyền Thiên sơn”….

Với 150 bài thơ chữ Hán, “Sứ trình thi tập” vẫn đang là một “kho báu tri thức” đợi chờ các nhà nghiên cứu, học giả nghiên cứu, khám phá. Đúng như chia sẻ của GS Trần Ích Nguyên: “Về vai trò, vị trí của “Sứ trình thi tập” của Nguyễn Thế Trực trong lịch sử văn học Việt Nam, cũng như giá trị quan trọng của nó trong nghiên cứu lịch sử, ngoại giao của triều Tây Sơn với nhà Thanh, Trung Hoa, trong tương lai vẫn cần mọi người tiếp tục cố gắng khám phá”, hành trình đưa danh nhân Nguyễn Thế Trực và tác phẩm của ông đến gần hơn với công chúng cần sự quan tâm mạnh mẽ hơn nữa để không lãng quên di sản của tiền nhân và không phải là “việc riêng” của dòng họ Nguyễn Thế.

Tiến sĩ Nguyễn Thế Hoàn, Trưởng tộc dòng họ Nguyễn Thế làng Lộc An cho biết, thời gian qua, dòng họ đã trao tặng cuốn “Danh nhân Nguyễn Thế Trực và Sứ trình thi tập” cho Thư viện tỉnh với mong muốn tiếp tục lan tỏa tinh thần của danh nhân đến với các lớp độc giả. Dòng họ rất kỳ vọng sẽ nhận được nhiều sự quan tâm hơn nữa để danh nhân Nguyễn Thế Trực và tác phẩm của ông được sống mãi, minh chứng cho tinh thần, trí tuệ và khí phách của một người con đất Quảng Trị. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hiện đang làm hồ sơ công nhận khu lăng mộ của cụ Nguyễn Thế Trương và Nguyễn Thế Trực là di tích lịch sử cấp tỉnh.

Mai Nhân

Nguồn: https://baoquangtri.vn/van-hoa/202605/de-khong-lang-quen-di-san-tien-nhan-c3f4717/