Độc đáo nghệ thuật diễn xướng dân gian Chăm

Khánh Hòa là vùng đất sinh sống lâu đời của cộng đồng các dân tộc anh em, trong đó có đồng bào Chăm. Qua thời gian, đồng bào Chăm đã tạo dựng nên kho tàng văn hóa phong phú, đa dạng và giàu bản sắc. Nổi bật trong đó là nghệ thuật diễn xướng dân gian Chăm với các loại hình dân ca, dân vũ, dân nhạc phản ánh vẻ đẹp tâm hồn, tình cảm của người Chăm qua nhiều thế hệ.

Những giá trị trường tồn cùng năm tháng

Hiện nay, cộng đồng người Chăm trên địa bàn tỉnh có 106.222 nhân khẩu, chiếm 4,75% dân số toàn tỉnh. Trong đời sống thường ngày, đồng bào vẫn gìn giữ nhiều giá trị tinh thần to lớn thông qua các nghi thức, phong tục, tập quán, lễ hội truyền thống. Qua đó, nghệ thuật diễn xướng dân gian được thực hành, biểu diễn như sợi dây gắn kết giữa quá khứ với hiện tại, giữa con người về thế giới tâm linh. “Trong hầu hết các nghi thức, lễ hội, đồng bào Chăm đều sử dụng bộ nhạc cụ truyền thống gồm: Trống ghinăng, trống paranưng, kèn saranai, ceng (chiêng), grong (lục lạc), seng (chập chõa), đàn kanhi để diễn tấu nên những bản nhạc riêng hoặc nhạc đệm cho các bài dân ca Chăm, những điệu múa Chăm duyên dáng, uyển chuyển. Nghệ thuật diễn xướng dân gian Chăm rất độc đáo, mang đậm bản sắc riêng và có tính phổ biến cao trong đời sống người dân”, Nghệ sĩ Ưu tú Đàng Năng Đức - Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh cho biết.

Tiết mục hòa tấu nhạc cụ dân tộc Chăm do các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh biểu diễn.

Trong các loại hình diễn xướng dân gian Chăm, hệ thống làn điệu dân ca Chăm có nhiều thể loại như: Daoh mâyut (hát ân tình), daoh dam dara (hát đối đáp), daoh rathung chai (hò xay lúa, giã gạo), daoh pandau (hát đố), daoh ndam mâtai (táng ca), puec jal (hát vãi chài)... Cấu trúc âm thanh, giai điệu và nhịp điệu của dân ca Chăm, đặc biệt là ở các thể loại dân ca giao duyên (daoh dam dara, daoh mâyut) thường chặt chẽ, gọn gàng. Người nghe rất dễ cảm nhận sự trong sáng, sôi nổi, hồn nhiên và trữ tình; đồng thời có nét gần gũi với các điệu lý hoài nam, lý con sáo, lý ngựa ô trong dân ca Bình Trị Thiên, hay lý con ngựa, lý thiên thai, xuân nữ bài chòi trong dân ca Khu V và nhất là những điệu hát vọng cổ ở Nam Bộ. Về nội dung, các làn điệu dân ca dân tộc Chăm gắn liền với mọi khía cạnh của đời sống, từ tình yêu đôi lứa, hát ru, hát trong lao động, hát ngợi ca về những vị thần, nhân vật anh hùng... đến nhạc lễ phục vụ cho nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng tại các đền, tháp, các lễ hội truyền thống.

Nhạc cụ truyền thống của đồng bào Chăm gồm có: Bộ gõ (trống paranưng, trống ghinăng, trống hagar praong - trống chầu lớn, ceng, grong, seng…); bộ hơi (kèn saranai, abaw - tù và, taliak - sáo ngang...); bộ dầy (đàn kanhi, đàn kaping, đàn chămpi…). Số lượng nhạc cụ truyền thống của người Chăm tuy không nhiều, mức độ thông dụng của từng nhạc cụ cũng khác nhau, nhưng khi kết hợp lại với nhau thành dàn nhạc thì có thể diễn tấu được rất nhiều loại âm thanh, giai điệu phù hợp với từng môi trường diễn xướng trong nghi lễ, hội hè.

Nghệ thuật múa dân gian Chăm tồn tại, phát triển gắn bó mật thiết với âm nhạc, dân ca. Các điệu múa dân gian thường hòa cùng giai điệu của các nhạc cụ truyền thống đồng bào Chăm để tạo nên những màn biểu diễn đầy ấn tượng về âm thanh, màu sắc, ngôn ngữ hình thể. Múa dân gian Chăm phổ biến gồm có 2 nhóm chính là múa thiêng và múa sinh hoạt. Trong đó, múa thiêng là những vũ điệu dâng lễ hướng vọng thần linh ở các ngôi đền, tháp. Hình ảnh thường thấy là những vũ nữ Chăm đội trên đầu cây nến, nước, hoa trái, trầu cau... để dâng mừng các vị thần. Trong khi đó, múa sinh hoạt gồm các điệu múa quạt, múa dao, múa roi, múa chèo thuyền, múa âm dương, múa lu..., thể hiện tình cảm hoặc tái hiện những hoạt động lao động quen thuộc của người dân. Qua đó, nghệ thuật múa góp phần phản ánh sinh động đời sống văn hóa của cộng đồng người Chăm.

Tiếp tục quảng bá 

Khánh Hòa có hoạt động du lịch phát triển. Trong đó, việc khai thác các giá trị nghệ thuật diễn xướng dân gian, di tích văn hóa - lịch sử, di sản văn hóa tâm linh tín ngưỡng được xem là mấu chốt trong xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa. Trên thực tế, trong các lễ hội truyền thống hằng năm như: Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar, lễ hội Katê, Tết Ramưwan... hoạt động biểu diễn nghệ thuật dân gian Chăm luôn thu hút du khách xem và tìm hiểu. Tại các di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar, Tháp Pô Klong Garai đã sử dụng đội văn nghệ là những chàng trai, cô gái người Chăm biểu diễn các tiết mục hòa tấu nhạc cụ Chăm, múa Chăm, hát dân ca Chăm. Sự hiện hữu và kết nối giữa hai yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể nêu trên mang đến cho du khách những trải nghiệm văn hóa đặc sắc, góp phần tạo dấu ấn riêng cho du lịch địa phương.

Đồng bào Chăm ở làng Hữu Đức (xã Phước Hữu) biểu diễn hát múa dân gian trong lễ hội Katê năm 2025.

Tuy nhiên, nghệ thuật diễn xướng dân gian của đồng bào Chăm đang đứng trước trước nhiều khó khăn trong việc gìn giữ và phát huy. Trong bối cảnh đó, việc đưa các loại hình diễn xướng dân gian Chăm vào hoạt động du lịch vừa góp phần bảo tồn, vừa quảng bá giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng. Theo ông Nguyễn Tấn An - Phó Trưởng phòng Quản lý Văn hóa và Gia đình (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch), trong những năm qua, nghệ thuật diễn xướng dân gian Chăm đã bước đầu được khai thác vào hoạt động du lịch gắn với các di tích đền, tháp, lễ hội lớn trong năm. Nghệ thuật diễn xướng dân gian Chăm kết hợp cùng trang phục truyền thống xuất hiện ở những ngôi cổ tháp, trong các kỳ lễ hội đã mang đến những ấn tượng mạnh đối với du khách. Không những thế, nghệ thuật diễn xướng dân gian Chăm còn xuất hiện nhiều trên các ấn phẩm báo chí, sóng truyền hình trong nước, quốc tế. Đây là một trong những cách góp phần giữ gìn, phát huy giá trị nghệ thuật diễn xướng dân gian trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, hoạt động biểu diễn hằng ngày ở các di tích đền, tháp hiện vẫn còn quy mô nhỏ, chủ yếu dừng lại ở mức giới thiệu cơ bản về nghệ thuật hát, múa, âm nhạc của người Chăm cho du khách; chưa có sự đồng hành thường xuyên, định kỳ của các khu du lịch, khu nghỉ dưỡng lớn trên địa bàn tỉnh trong việc xây dựng những chương trình biểu diễn chuyên biệt về nghệ thuật Chăm. Ngoài ra, tình trạng thiếu hụt lực lượng kế cận tham gia biểu diễn, trình diễn cũng đang là một khó khăn lớn trong việc bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật truyền thống này. 

Để nghệ thuật diễn xướng dân gian Chăm gắn bó chặt chẽ hơn với hoạt động du lịch, ngành Văn hóa, các địa phương và cộng đồng người Chăm cần quan tâm đa dạng hóa không gian và hình thức biểu diễn. Chẳng hạn như: Xây dựng chương trình nghệ thuật thực cảnh chuyên về diễn xướng dân gian Chăm có chủ đề, chương mục rõ ràng, kết hợp với trình diễn âm thanh, ánh sáng hiện đại để phục vụ du khách; tích cực giới thiệu, đưa các đội văn nghệ người Chăm đến biểu diễn trong các chương trình nghệ thuật chào mừng hội nghị, sự kiện mang tầm quốc gia, quốc tế. Bên cạnh đó, cần khuyến khích, vận động các khu nghỉ dưỡng, khu du lịch tổ chức các đêm diễn về nghệ thuật Chăm, thậm chí là những đêm văn hóa dân gian Chăm có sự kết hợp giới thiệu cả nghệ thuật biểu diễn cùng ẩm thực và nghề thủ công truyền thống, qua đó góp phần quảng bá và lan tỏa giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Chăm.

GIANG ĐÌNH

Nguồn: https://baokhanhhoa.vn/van-hoa/202603/doc-dao-nghe-thuat-dien-xuong-dan-gian-cham-9655a44/