Tỷ lệ nhân lực được đào tạo bài bản còn thấp

Phóng viên (PV):

PGS, TS Tô Thị Mai Hương: Nguồn nhân lực chất lượng cao của Việt Nam hiện nay sở hữu tiềm năng lớn, nhất là ở thế hệ trẻ: Thông minh, học nhanh, tiếp cận tốt với công nghệ mới, nhưng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của nền kinh tế tri thức. Chúng ta vẫn thiếu lực lượng thật sự sẵn sàng dẫn dắt khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo số liệu của cơ quan thống kê, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ của Việt Nam năm 2025 chỉ đạt 29,2% và trong quý I-2026 là 29,6%. Con số này cho thấy tỷ lệ nhân lực được đào tạo bài bản theo chuẩn nghề nghiệp, chuẩn kỹ năng vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu của một nền kinh tế hiện đại dựa nhiều vào tri thức, công nghệ và năng suất. 

PV:

PGS, TS Tô Thị Mai Hương: Theo tôi, điểm yếu phổ biến nhất của nhiều ứng viên hiện nay là độ chênh giữa kiến thức được đào tạo và năng lực làm việc trong môi trường doanh nghiệp. Cùng với đó là hạn chế về ngoại ngữ, tác phong làm việc và đặc biệt là khả năng thích ứng. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi rất nhanh, doanh nghiệp không chỉ cần người biết kiến thức hiện có mà còn cần người có thể học cái mới, cập nhật nhanh và phát triển cùng công việc. Đây là điều kiện rất quan trọng, nhưng hiện vẫn còn là điểm yếu của không ít nhân lực trẻ.  

PGS, TS Tô Thị Mai Hương. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Bên cạnh đó, việc thiếu một tiêu chuẩn chung giữa nhà trường và doanh nghiệp cũng là một trở ngại lớn. Nhà trường thường xây dựng chương trình theo chuẩn đào tạo và logic học thuật, trong khi doanh nghiệp tuyển dụng theo chuẩn hiệu quả công việc, năng lực thực thi và khả năng thích ứng. Hai cách tiếp cận này không đối lập, nhưng nếu không được kết nối bằng một tiêu chuẩn rõ ràng thì sẽ dẫn tới độ vênh giữa đào tạo và sử dụng.

Đào tạo nhân lực cần bám sát thực tiễn

PV:

PGS, TS Tô Thị Mai Hương: Muốn liên kết “3 nhà” đạt hiệu quả thì phải chuyển từ phối hợp hình thức sang cùng thiết kế, cùng chịu trách nhiệm. Nhà nước không chỉ quản lý mà cần tạo cơ chế đủ rõ để khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo như đặt hàng đào tạo, hỗ trợ thực tập, hỗ trợ phòng thí nghiệm dùng chung hay ưu đãi cho doanh nghiệp đầu tư vào phát triển nhân lực. 

Về phía nhà trường, điều cần thay đổi mạnh nhất là tư duy thiết kế chương trình. Nhà trường không nên chỉ bắt đầu từ câu hỏi “mình có gì để dạy”, mà phải bắt đầu từ câu hỏi “địa phương cần gì, doanh nghiệp thiếu gì và người học cần gì để bước vào thị trường lao động tương lai”. Điều đó đòi hỏi phải tăng thời lượng thực hành, tăng học phần có doanh nghiệp tham gia, tăng học kỳ thực tập, tăng các bài toán thực tế trong đồ án và luận văn. 

Hoạt động đào tạo tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội. Ảnh do nhân vật cung cấp

Về phía doanh nghiệp, cần tham gia sâu hơn và sớm hơn vào quá trình đào tạo. Doanh nghiệp có thể cùng nhà trường xác định chuẩn năng lực, cử chuyên gia tham gia giảng dạy chuyên đề, tiếp nhận sinh viên thực tập, giao bài toán thực tế, đồng hướng dẫn đồ án và tham gia đánh giá đầu ra. 

PV:

PGS, TS Tô Thị Mai Hương: Theo tôi, có 5 nhóm giải pháp quan trọng. Đầu tiên là đổi mới chương trình đào tạo theo hướng mở hơn, liên ngành hơn và bám sát thực tiễn hơn. Đổi mới chương trình không phải chỉ là cập nhật thêm vài môn học về trí tuệ nhân tạo hay khởi nghiệp, mà cần thay đổi cả logic đào tạo: Giảm học thụ động, tăng học theo dự án, theo vấn đề, theo thực hành, theo nghiên cứu và theo nhu cầu của thị trường lao động.

Thứ hai là tăng cường gắn kết giữa đào tạo với doanh nghiệp, phòng thí nghiệm và dự án thực tế để người học được va chạm sớm với môi trường làm việc thật.

Thứ ba là nâng chuẩn ngoại ngữ, kỹ năng số, kỹ năng mềm và năng lực tự học, vì đây là những yếu tố quyết định khả năng thích ứng lâu dài. 

Giải pháp thứ tư là đầu tư vào đội ngũ giảng viên và người hướng dẫn. Chúng ta không thể có nhân lực chất lượng cao nếu chính đội ngũ đào tạo chưa được tiếp xúc thường xuyên với công nghệ mới, với nghiên cứu hiện đại và với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Cuối cùng, cần tăng cường xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong nhà trường và trong xã hội. Nhân lực chất lượng cao không chỉ là người có chuyên môn tốt mà còn phải là người biết đặt câu hỏi, dám thử nghiệm, có tư duy phản biện, có năng lực hợp tác và có bản lĩnh học hỏi từ thất bại. Nếu hệ thống giáo dục chỉ đào tạo những người làm đúng quy trình mà không khuyến khích sáng tạo thì rất khó tạo ra lực lượng có thể dẫn dắt những thay đổi lớn.

PV:

Nguồn: https://www.qdnd.vn/giao-duc-khoa-hoc/cac-van-de/doi-moi-dao-tao-de-nang-cao-chat-luong-nhan-luc-1042080