Động lực phát triển đô thị di sản

Festival Huế - thương hiệu văn hóa mang tầm quốc gia và quốc tế của thành phố Huế.

Trong dòng chảy hội nhập và phát triển mạnh mẽ của đất nước, phát triển văn hóa và con người đang trở thành yêu cầu cốt lõi để tạo nền tảng phát triển bền vững. Triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, thành phố Huế đang đứng trước yêu cầu vừa phát triển mạnh mẽ, vừa giữ gìn chiều sâu bản sắc của một đô thị di sản đặc thù của Việt Nam.

Không chỉ bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, Huế đang từng bước khẳng định vai trò trung tâm văn hóa lớn của cả nước, nơi văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển bền vững và con người là chủ thể sáng tạo, gìn giữ “hồn cốt” cố đô.

Giữ hồn cốt xứ Huế

Huế không chỉ nổi tiếng bởi quần thể di tích cố đô, nhã nhạc cung đình hay những lễ hội mang đậm dấu ấn. Lịch sử của một vùng đất cố đô đã tạo cho Huế một hệ giá trị văn hóa đặc sắc, kết tinh trong di sản vật thể và phi vật thể phong phú. Điều làm nên sức hấp dẫn riêng có của vùng đất này còn nằm ở chiều sâu văn hóa và cốt cách con người xứ Huế: Thanh lịch, điềm đạm, trọng lễ nghĩa, giàu lòng nhân ái và sâu sắc trong ứng xử.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Huế Nguyễn Xuân Hoa, điều làm nên giá trị bền vững của Huế ngoài hệ thống thành quách, cung điện, lăng tẩm hay nhã nhạc cung đình mà còn là “không gian văn hóa sống” hiện hữu trong đời sống thường nhật của người dân. Đó là giọng nói nhẹ nhàng, cách ứng xử nền nã, sự thanh lịch, lòng hiếu học và nếp sống trọng lễ nghĩa đã trở thành nét riêng của con người xứ Huế. Ông Hoa khẳng định: “Di sản quý giá nhất của Huế không chỉ là di sản vật thể mà còn là “di sản sống”, con người Huế. Nếu đánh mất cốt cách ấy thì khó giữ được bản sắc riêng của Huế giữa dòng chảy hội nhập và phát triển hiện đại”.

Nhiều năm qua, cùng với tốc độ đô thị hóa và tác động mạnh mẽ của kinh tế thị trường, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Không gian nhà vườn cổ dần thu hẹp; nhiều nghề thủ công truyền thống thiếu lực lượng kế thừa; lối sống hiện đại với nhịp sống nhanh cũng phần nào làm thay đổi nếp sinh hoạt vốn trầm mặc, tinh tế của vùng đất cố đô. Theo nhiều nhà nghiên cứu, điều đáng lo ngại nhất không phải là sự thay đổi về diện mạo đô thị mà bị tác động bởi nhịp sống hiện đại, có nguy cơ phai nhạt bản sắc văn hóa nếu thiếu sự gìn giữ từ chính cộng đồng.

Trong bối cảnh đó, việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới được xem là cơ sở quan trọng để Huế tiếp tục phát huy vai trò của văn hóa trong chiến lược phát triển địa phương.

Bí thư Thành ủy Huế Nguyễn Đình Trung nhấn mạnh, phát triển văn hóa và con người Huế phải đặt trong tổng thể chiến lược xây dựng thành phố trực thuộc Trung ương trên nền tảng bảo tồn và phát huy giá trị di sản cố đô cùng bản sắc văn hóa Huế. Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội và cũng là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm đặc biệt quan trọng để Huế phát triển nhanh và bền vững.

Theo ông Trung, Huế không thể phát triển bằng cách trở thành bản sao của những đô thị hiện đại khác. Huế phải phát triển bằng chiều sâu văn hóa, lấy văn hóa làm nền tảng và con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển. Trong mọi chủ trương phát triển, Huế phải giữ được nét cốt lõi của vùng đất cố đô; xây dựng con người Huế thời kỳ mới vừa hiện đại, năng động nhưng vẫn giữ được sự thanh lịch, nhân văn và chiều sâu văn hóa truyền thống.

Quan điểm ấy cũng đang trở thành định hướng xuyên suốt trong chiến lược phát triển của thành phố hiện nay, nhất là khi Ủy ban nhân dân thành phố Huế triển khai nhiều chương trình hành động cụ thể nhằm thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn mới. Mục tiêu lớn nhất là bảo tồn di sản và xây dựng hình ảnh con người Huế thời kỳ mới: Văn minh, thanh lịch, thân thiện, sáng tạo, nhưng vẫn giữ được chiều sâu văn hóa truyền thống.

Để làm được điều đó, thành phố đang chú trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, trường học đến cộng đồng dân cư; đẩy mạnh giáo dục truyền thống, nâng cao ý thức giữ gìn di sản và xây dựng nếp sống đô thị văn minh. Nhiều chương trình phục dựng lễ hội truyền thống, phát triển áo dài Huế, bảo tồn ca Huế, nghệ thuật tuồng cung đình, các làng nghề truyền thống hay phong trào “Huế xanh-sạch-sáng” đang được triển khai đồng bộ nhằm lan tỏa giá trị văn hóa Huế trong đời sống hôm nay.

Áo dài Huế đã trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, bản sắc riêng giữa dòng chảy hội nhập và phát triển.

Khơi dậy tiềm năng văn hóa, con người

Những năm gần đây, Huế đang từng bước chuyển hóa các giá trị di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế-xã hội thông qua du lịch di sản, công nghiệp văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo. Điểm nhấn rõ nét nhất là Festival Huế - thương hiệu văn hóa mang tầm quốc gia và quốc tế của thành phố.

Từ mô hình festival định kỳ, Huế đã chuyển sang tổ chức Festival bốn mùa với hàng trăm hoạt động văn hóa, nghệ thuật diễn ra xuyên suốt trong năm. Các chương trình lễ hội áo dài, nghệ thuật đường phố, trình diễn ánh sáng tại Đại Nội, không gian văn hóa cộng đồng ven sông Hương, lễ hội ẩm thực, nhã nhạc cung đình và giao lưu nghệ thuật quốc tế đã góp phần làm sống dậy không gian văn hóa cố đô theo cách hiện đại hơn, gần gũi hơn với công chúng và du khách.

Theo thống kê của ngành du lịch, năm 2025, Huế đón khoảng 6,3 triệu lượt khách, trong đó gần 1,9 triệu lượt khách quốc tế; doanh thu du lịch đạt khoảng 13.000 tỷ đồng. Đây là mức tăng trưởng ấn tượng, phản ánh sức hút ngày càng lớn của du lịch văn hóa và du lịch di sản Huế. Không chỉ dừng ở du lịch, Huế đang từng bước thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa gắn với sáng tạo nghệ thuật, thủ công truyền thống, biểu diễn văn hóa và chuyển đổi số di sản.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung chia sẻ: Việc bảo tồn di sản trong thời đại mới sẽ không dừng ở trùng tu, bảo vệ đơn thuần, mà cần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng bằng công nghệ và các phương thức tiếp cận hiện đại.

Thời gian qua, Trung tâm đã đẩy mạnh số hóa dữ liệu di sản, ứng dụng công nghệ thực tế ảo trong tham quan Đại Nội, xây dựng hệ thống thuyết minh thông minh, số hóa hiện vật và quảng bá di sản trên các nền tảng số nhằm tạo trải nghiệm mới cho du khách, đặc biệt là giới trẻ. Thành phố cũng chú trọng xây dựng các không gian sáng tạo, kinh tế đêm, phố đi bộ, nghệ thuật cộng đồng và các sản phẩm văn hóa đặc trưng nhằm tạo sức sống mới cho đô thị di sản.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia văn hóa cũng cảnh báo, nếu khai thác thiếu chiều sâu hoặc thương mại hóa quá mức, di sản có nguy cơ bị “sân khấu hóa”, đánh mất giá trị nguyên bản. Bài toán lớn nhất đối với Huế hiện nay không chỉ là phát triển nhanh, mà còn là phát triển đúng hướng để không đánh mất bản sắc riêng có của mình.

Nhà nghiên cứu Bửu Ý từng cho rằng, Huế phải biết phát triển bằng chiều sâu văn hóa thay vì chạy theo những giá trị bề nổi. Một đô thị di sản chỉ thật sự bền vững khi văn hóa hiện diện trong đời sống hằng ngày và con người trở thành chủ thể sáng tạo văn hóa.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Nguyễn Khắc Toàn khẳng định, triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, thành phố sẽ tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho bảo tồn di sản, phát triển văn hóa, nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Huế không lựa chọn con đường phát triển bằng mọi giá, mà kiên định mục tiêu phát triển hài hòa giữa bảo tồn và hiện đại hóa, lấy văn hóa làm nền tảng, lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển. Đây cũng là định hướng xuyên suốt của thành phố trong quá trình xây dựng đô thị di sản đặc thù ở Việt Nam.

Bài và ảnh: NGUYỄN CÔNG HẬU

Nguồn: https://nhandan.vn/dong-luc-phat-trien-do-thi-di-san-post965796.html