Giải Nobel nhìn từ dòng chảy nhập cư

Hơn 30% số người đoạt giải Nobel khoa học thế kỷ này là người nhập cư. Mỹ là quốc gia dẫn đầu trong việc thu hút những bộ óc xuất sắc, nhưng xu hướng này đang thay đổi.

Báo Tuổi Trẻ•13/10/2025

Giải Nobel - Ảnh 1. — Dòng chữ "Nobel" bên ngoài Diễn đàn Nobel tại Stockholm, Thụy Điển trong ảnh chụp ngày 7-10-2024 - Ảnh: REUTERS

Theo tạp chí Nature, kể từ năm 2000, Mỹ là điểm đến phổ biến nhất của các nhà khoa học đoạt giải Nobel. Trong tổng số 202 người đoạt giải khoa học thế kỷ này, có chưa đến 70% xuất thân từ quốc gia nơi họ nhận giải, và 63 người còn lại đã rời khỏi đất nước sinh ra trước khi được trao giải.

Giới hạn thương mại gây thiệt hại cho người tiêu dùng cũng như cản trở tính sáng tạo kinh tế, đóng cửa đối với dòng chảy tự do của con người và ý tưởng là cản trở sự tạo ra tri thức vốn là máu thịt của những thành công kinh tế.

Nhà báo, học giả Ben Wildavsky (trích cuốn sách Cuộc cạnh tranh chất xám vĩ đại)

Mỹ - điểm đến hàng đầu

Trong số những người đã di cư, có hai trong ba nhà hóa học đoạt giải vào ngày 8-10 vừa qua. Đó là ông Richard Robson - sinh ra tại Anh nhưng hiện sống ở Úc, và ông Omar Yaghi - công dân Mỹ, trở thành người gốc Palestine sinh tại Jordan đầu tiên nhận giải Nobel.

Hai trong ba nhà vật lý đoạt giải năm 2025 cũng là người nhập cư: ông Michel Devoret sinh ở Pháp và ông John Clarke sinh ở Anh, cả hai hiện cư trú tại Mỹ.

Những người nhập cư từ lâu đã đóng vai trò quan trọng trên "sân khấu" Nobel, từ Albert Einstein đến Marie Curie. "Tài năng có thể được sinh ra ở bất cứ đâu, nhưng cơ hội thì không như vậy" - nhà kinh tế học Ina Ganguli thuộc Đại học Massachusetts Amherst nhận định trên Nature.

Trong số 63 người đoạt giải sau khi rời quê hương, 41 người đang sống tại Mỹ khi được vinh danh. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ đã trở thành trung tâm khoa học thế giới nhờ các khoản tài trợ hào phóng và hệ thống đại học hàng đầu.

"Những gì chúng ta có ở Mỹ là điều độc nhất vô nhị. Đó là điểm đến của các sinh viên và nhà khoa học xuất sắc nhất", bà Ganguli nói. Còn ông Andre Geim - nhà vật lý đoạt giải Nobel 2010 và từng làm việc tại Nga, Đan Mạch, Anh, Hà Lan - thì nói rằng: "Nếu cả đời bạn chỉ ở một chỗ, bạn sẽ bỏ lỡ nửa cuộc chơi".

Thách thức và tương lai

Phân tích của tạp chí Nature được công bố khi dòng di cư nhân tài trên thế giới đang đối mặt nhiều trở ngại gia tăng. Tại Mỹ, việc cắt giảm tài trợ nghiên cứu và chính sách nhập cư nghiêm ngặt hơn của chính quyền Tổng thống Donald Trump đang đe dọa gây "chảy máu chất xám". Những hạn chế như vậy "sẽ làm chậm tốc độ các nghiên cứu đột phá", bà Wagner cho biết.

Úc cũng giới hạn sinh viên quốc tế, Nhật Bản cắt giảm hỗ trợ nghiên cứu sinh nước ngoài. Canada và Anh cũng ban hành biện pháp hạn chế. Mỹ đã cắt hàng tỉ USD tài trợ nghiên cứu và tính phí 100.000 USD cho mỗi hồ sơ visa H-1B - loại visa nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài bắt buộc phải có.

Nhiều nhà nghiên cứu quốc tế đã rời Mỹ, trong khi các nước khác sẵn sàng chào đón. Pháp, Hàn Quốc và Canada đã thiết lập chương trình thu hút nhà khoa học từ Mỹ. Hội đồng Nghiên cứu châu Âu (ERC) cung cấp tài trợ lên đến 2 triệu euro cho những người chuyển phòng thí nghiệm sang EU.

Theo bà Ganguli, hệ quả tiếp theo có thể là làn sóng di cư lớn, tương tự cuộc tháo chạy khỏi Đức sau Thế chiến II và Nga sau khi Liên Xô tan rã năm 1991. "Chúng ta đang chứng kiến sự mất mát lớn về vốn nhân lực, và những con người đó sẽ tìm đến quốc gia khác" - bà Ganguli nói, dù bà chưa chắc đâu sẽ là điểm đến tiếp theo. Mức lương ở châu Âu vẫn chưa đủ hấp dẫn.

Bà Wagner cho rằng không thể biết trước trung tâm giải Nobel tiếp theo sẽ ở đâu, bởi điều đó phụ thuộc vào các yếu tố chính trị, kinh tế và xã hội phức tạp.

"Những người thông minh rồi cũng sẽ tản ra khắp nơi. Nhưng liệu họ có thể tái tạo được "phép màu" ấy không? Đó vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ", bà nói. Cũng sẽ khó để dự đoán khi nào các thay đổi chính sách sẽ tác động rõ đến danh sách giải Nobel. "Tác động đầy đủ có lẽ chỉ được cảm nhận trong rất dài hạn", bà Wagner nhận định.

Hoa Kỳ - Việt Nam: Đừng bỏ lỡ

Bộ Ngoại giao tiếp nhận bản sao Thư ủy nhiệm Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt NamChiều 2/7, tại trụ sở Bộ Ngoại giao, Cục trưởng Cục Lễ tân Nhà nước và Phiên dịch đối ngoại Lê Công Dũng đã tiếp nhận bản sao Thư ủy nhiệm của bà Jennifer Wicks, Đại sứ Hợp chúng quốc Hoa Kỳ tại Việt Nam.

Đại sứ Nguyễn Quốc Dũng thăm và làm việc tại bang Minnesota, Hoa KỳTừ ngày 28-30/6, Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ Nguyễn Quốc Dũng đã có chuyến thăm, làm việc tại bang Minnesota.

Việt Nam khuyến khích doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư vào công nghệ caoSáng 26/6, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tiếp ông Jeff Place, Giám đốc Chuỗi cung ứng của Tập đoàn Coherent (Hoa Kỳ). Tại buổi tiếp, Phó Thủ tướng khẳng định Việt Nam khuyến khích các doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và công nghiệp bán dẫn.

Ông Geim kêu gọi các quốc gia đừng khép kín biên giới. "Sự dịch chuyển mang lại lợi ích cho mọi người. Mỗi người mới đến đều mang theo ý tưởng mới, kỹ thuật mới và cách nhìn khác biệt - ông nói - Những quốc gia chào đón sự dịch chuyển này sẽ giữ được thế thượng phong".