Từng bước hoàn thiện “luật chơi” cho thị trường carbon
Trong nhiều năm, thị trường carbon tại Việt Nam chủ yếu được nhìn nhận như một công cụ gắn với mục tiêu giảm phát thải và chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, đến nay, khung pháp lý cho thị trường carbon đang được hình thành tương đối đầy đủ trên ba trụ cột gồm: chủ trương của Đảng, hệ thống văn bản chỉ đạo của Chính phủ và các quy phạm pháp luật chuyên ngành. Đây được xem là nền tảng để bảo đảm sự đồng bộ từ định hướng chính sách đến tổ chức thực thi.
Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 được xem là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hạ tầng pháp lý cho thị trường carbon. Ảnh minh họa
Một dấu mốc quan trọng là Quyết định số 232/QĐ-TTg ngày 24/1/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Văn bản này xác định rõ mục tiêu, cấu trúc thị trường và vai trò của các cơ quan liên quan trong quá trình triển khai.
Ở cấp độ pháp luật, Luật Bảo vệ môi trường lần đầu tiên xác lập thị trường carbon như một công cụ kinh tế trong quản lý môi trường. Theo đó, Bộ Tài chính được giao chủ trì phát triển thị trường carbon trong nước, trong khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm tổ chức vận hành.
Trên cơ sở đó, các văn bản được ban hành nhằm từng bước thiết lập cơ chế đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải, cũng như quản lý giao dịch và hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Đáng chú ý, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 về về sàn giao dịch carbon được xem là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hạ tầng pháp lý cho thị trường carbon. Nghị định gồm 6 chương, 35 điều, quy định chi tiết về đăng ký, cấp mã, lưu ký, giao dịch, chuyển quyền sở hữu và thanh toán hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon trên sàn giao dịch trong nước.
Theo quy định, mọi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon muốn tham gia giao dịch đều phải được đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia trước khi lưu ký và giao dịch. Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm cấp mã trong nước cho từng tín chỉ và hạn ngạch nhằm bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và tránh trùng lặp dữ liệu.
Nghị định cũng quy định nguyên tắc tách bạch hoàn toàn giữa giao dịch carbon và giao dịch chứng khoán thông thường. Các chủ thể tham gia chỉ được sử dụng một tài khoản giao dịch riêng cho hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon; đồng thời phải bảo đảm có đủ tiền khi đặt lệnh mua và đủ tín chỉ khi đặt lệnh bán.
Trong giai đoạn thí điểm đến hết năm 2028, các đơn vị vận hành sàn sẽ chưa thu phí dịch vụ nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia thị trường. Từ năm 2029, cơ chế thu phí sẽ được áp dụng theo quy định.
Kết nối thị trường trong nước với cơ chế quốc tế
Nếu Nghị định 29 tạo nền tảng cho vận hành thị trường carbon trong nước, thì Nghị định số 112/2026/NĐ-CP về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon được xem là bước mở đường để Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường carbon toàn cầu.
Nghị định này có hiệu lực từ ngày 19/5/2026, được xây dựng trên cơ sở nội luật hóa Điều 6 của Thỏa thuận Paris về khí hậu - cơ chế cho phép các quốc gia trao đổi kết quả giảm phát thải với nhau.
Theo TS. Nguyễn Phương Nam, chuyên gia đánh giá quốc tế của UNFCCC về biến đổi khí hậu, thị trường carbon tại Việt Nam hiện tồn tại song song hai cấu phần: thị trường bắt buộc do Nhà nước quản lý và thị trường tự nguyện vận hành theo tiêu chuẩn quốc tế.
Trong đó, thị trường tự nguyện thực tế đã hình thành từ trước khi hành lang pháp lý hoàn chỉnh được ban hành. Tuy nhiên, sự thiếu vắng cơ chế quản lý rõ ràng từng đặt ra nhiều rủi ro liên quan đến minh bạch dữ liệu, công nhận quốc tế và nguy cơ “tính trùng” kết quả giảm phát thải.
Một trong những điểm cốt lõi của Nghị định 112 là yêu cầu mọi giao dịch quốc tế phải được thực hiện thông qua hệ thống đăng ký quốc gia. Đây là cơ chế giúp kiểm soát việc chuyển nhượng tín chỉ, đồng thời bảo đảm lượng phát thải đã bán ra nước ngoài không tiếp tục được tính vào thành tích giảm phát thải quốc gia.
Nghị định cũng quy định rõ tỷ lệ tín chỉ được phép chuyển nhượng quốc tế. Với các dự án thuộc danh mục ưu tiên, tỷ lệ chuyển giao tối đa có thể lên tới 90%; trong khi các lĩnh vực khác chỉ được phép chuyển nhượng tối đa 50%. Phần còn lại phải được giữ lại để phục vụ mục tiêu giảm phát thải trong nước.
Khái niệm “điều chỉnh tương ứng” cũng lần đầu được đưa vào như một công cụ kỹ thuật quan trọng nhằm bảo đảm minh bạch trong kiểm kê phát thải. Những tín chỉ có điều chỉnh tương ứng thường được đánh giá có giá trị cao hơn trên thị trường quốc tế nhờ độ tin cậy lớn hơn.
Ở góc độ doanh nghiệp, nghị định mở ra cơ hội tham gia thị trường carbon toàn cầu thông qua các dự án trồng rừng, năng lượng tái tạo, vật liệu sinh học hay nông nghiệp phát thải thấp. Tuy nhiên, để tạo ra tín chỉ đủ điều kiện giao dịch, các dự án phải trải qua quy trình đo lường, thẩm định và xác minh kéo dài từ 1,5 - 2 năm.
Tăng tốc chuẩn bị cho giai đoạn vận hành chính thức
Song song với việc hoàn thiện cơ chế giao dịch, ngày 21/05/2026 Chính phủ ban hành Nghị định số 180/2026/NĐ-CP quy định về dịch vụ hấp thụ và lưu giữ carbon của rừng. Theo quy định mới, từ ngày 1/7/2026, việc mua bán kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon rừng phải được thực hiện thông qua hợp đồng hoặc sàn giao dịch, đồng thời cần có xác nhận của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước khi chuyển nhượng.
Nghị định xác lập rõ quyền sở hữu tín chỉ carbon rừng. Với rừng trồng thuộc sở hữu tư nhân, chủ rừng được quyền sở hữu tín chỉ carbon phát sinh từ dự án. Đối với rừng thuộc sở hữu toàn dân, Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc UBND cấp tỉnh là đại diện chủ sở hữu tùy theo cấp quản lý dự án.
Theo lộ trình hiện nay, từ năm 2026, thị trường carbon trong nước sẽ bắt đầu vận hành thí điểm, đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế và hạ tầng kỹ thuật. Sau năm 2029, thị trường dự kiến chính thức vận hành và từng bước mở rộng phạm vi đối tượng tham gia.
Trong giai đoạn đầu, khoảng 110 doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực phát thải lớn như nhiệt điện, xi măng và thép sẽ tham gia hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải. Đây được xem là nhóm trọng tâm cần sớm xây dựng chiến lược thích ứng với cơ chế định giá carbon.
Theo các chuyên gia, bản chất của thị trường carbon là cho phép mua bán quyền phát thải và kết quả giảm phát thải nhằm đạt mục tiêu cắt giảm khí nhà kính với chi phí tối ưu. Cơ chế này được đánh giá hiệu quả hơn so với việc chỉ áp dụng các biện pháp hành chính đơn thuần.
Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang gia tăng yêu cầu về phát thải, đặc biệt là các cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, việc sớm xây dựng và vận hành thị trường carbon trong nước không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động thích ứng mà còn tạo nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hiện có khoảng 140 quốc gia đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0”, trong khi nhiều thị trường lớn bắt đầu áp dụng các quy định bắt buộc về công bố thông tin ESG và giảm phát thải trong chuỗi cung ứng.
Nguồn: https://congthuong.vn/hoan-thien-hanh-lang-phap-ly-tang-toc-van-hanh-thi-truong-carbon-458098.html
Bình luận (0)