Những tín hiệu vui
Thời gian gần đây, văn chương Việt Nam xuất hiện những tín hiệu tích cực trên bản đồ xuất bản quốc tế. Dù còn khiêm tốn so với tiềm năng, song các tác phẩm đương đại được dịch và xuất bản tại Anh, Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản…, thậm chí được trao một số giải thưởng uy tín, đã minh chứng cho sức sống của nền văn học giàu bản sắc dân tộc và mang giá trị nhân văn phổ quát.
Đầu tháng 4/2026, Nhà Xuất bản CHI Cultural JSC - Chibooks vui mừng thông báo trên các kênh thông tin chính thức, là đã bán thành công bản quyền tiếng Trung cuốn tiểu thuyết “Thế giới bị xô lệch” của nhà văn Trịnh Bích Ngân vào thị trường xuất bản Trung Quốc. Sách ấn bản tiếng Trung dự kiến được xuất bản vào cuối năm 2026, đầu năm 2027 tới. Sách được dịch bởi nghiên cứu sinh - Tiến sĩ văn học Hứa Dương Sa (người Trung Quốc), có nhiều kinh nghiệm về dịch thuật văn học. “Thế giới xô lệch” từng được Nhà Xuất bản Hội Nhà văn tái bản lần thứ 6 (Tác phẩm được tặng thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam (2010) và đoạt giải Nhì Giải thưởng Văn học, nghệ thuật TP. Hồ Chí Minh 5 năm lần thứ 1 (2011- 2016).
CHI Cultural JSC - Chibooks là đơn vị tiên phong đưa sách và văn học Việt Nam ra thế giới, đặc biệt là thị trường Trung Quốc, thông qua việc bán bản quyền, dịch thuật và tham gia các hội sách quốc tế lớn. Trước đó, tháng 6/2025, trong khuôn khổ Hội Sách quốc tế Bắc Kinh lần thứ 31, nhà xuất bản này cũng chính thức ký kết hợp tác với đại diện xuất bản Trung Quốc là Nhà Xuất bản Ly Giang (tỉnh Quảng Tây) trong Dự án “Dịch văn học Đông Nam Á”.
Nhắc đến sách Việt trên văn đàn thế giới, không thể không nhắc tới “mốc son” ngày 18/7/2024, Hiệp hội Văn bút Anh (English PEN) công bố 16 tác phẩm đoạt giải dịch thuật “PEN Translates”, trong số đó có 2 tựa sách được dịch từ tiếng Việt, đó là “Elevator in Saigon” (Thang máy Sài Gòn) của tác giả Thuận và “Water: A Chronicle” (Biên sử nước) của tác giả Nguyễn Ngọc Tư, đều do dịch giả Nguyễn An Lý thực hiện.
Dịch giả Nguyễn An Lý là cái tên nổi tiếng trên văn đàn, năm 2023, chị từng được vinh danh tại Giải thưởng Dịch thuật quốc gia về văn xuôi của Hiệp hội Dịch giả văn học Mỹ với bản dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh đầu tay với tác phẩm “Chinatown” (Phố Tàu) của tác giả Thuận. Bản dịch này sau đó tiếp tục mang lại cho chị Giải dịch thuật cho bản dịch tiếng Anh đầu tay của Hiệp hội Tác giả Anh.
Đề cập đến những tác giả có tác phẩm dịch ra tiếng nước ngoài, chúng ta nghĩ ngay tới những tên tuổi nổi bật như Tô Hoài, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Bình Phương, Vũ Thế Long, Vũ Đình Giang… Những tác giả này đã đặt nền móng quan trọng, làm thay đổi cái nhìn của độc giả thế giới về văn học đương đại Việt Nam - một nền văn học giàu trải nghiệm lịch sử và đầy trăn trở nhân sinh.
Tiếp nối mạch nguồn đó, sự xuất hiện của Nguyễn Phan Quế Mai với các tác phẩm viết bằng tiếng Anh như “The Mountains Sing” (tạm dịch: Sơn ca), “Dust Child” (Đời gió bụi)… đã tạo nên một cú hích thực sự. Cuốn sách được dịch ra 25 thứ tiếng, không chỉ nhận được sự đón nhận nồng nhiệt của độc giả tại nhiều thị trường khó tính mà còn được giới phê bình văn học quốc tế đánh giá cao.
Việc các tác phẩm này xuất hiện vững chãi trên các kệ sách tại nhiều quốc gia không chỉ là sự khẳng định về chất lượng nội dung, mà còn là minh chứng cho thấy nếu chúng ta biết cách “đóng gói” và chiến lược hóa giá trị văn hóa một cách chuyên nghiệp, thị trường thế giới luôn sẵn sàng mở cửa đón nhận những câu chuyện của người Việt.
Thiếu hụt sự chuyên nghiệp
Đánh giá về lợi thế và rào cản của văn học Việt khi bước ra thế giới, nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai bày tỏ: “Cách kể chuyện của người Việt, theo tôi, là rất độc đáo. Chúng ta là những người yêu thơ nên các áng văn hay rất giàu hình ảnh và nhạc điệu. Rào cản lớn nhất là bảo vệ được tinh thần Việt trong tác phẩm. Rào cản nữa là tìm được nhà xuất bản tốt, có mạng lưới phát hành rộng khắp”.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Sách Alpha (Alpha Books) và Omega Việt Nam cho biết: “Khó khăn trước hết là chúng ta đang thiếu đội ngũ dịch giả đủ tốt. Dịch thuật luôn khó khăn, dù ngày nay có AI hỗ trợ thì vẫn chưa thay thế hết được con người, nhưng chi phí thì thấp khiến ít người muốn làm. Thứ nữa là thiếu đại diện/người môi giới (agent) giới thiệu bản quyền với các nhà xuất bản quốc tế, thiếu chiến lược đi đường dài”.
Yếu tố thiếu vắng hệ thống đại diện bản quyền chất lượng, uy tín, chuyên nghiệp như trao đổi của ông Nguyễn Cảnh Bình là thực tế mà nhiều tác giả, nhà xuất bản đối mặt nhiều năm nay. Thay vì có các đơn vị môi giới bản quyền chuyên trách đứng ra làm cầu nối thì hầu hết các nhà xuất bản vẫn tự xoay xở trong việc đàm phán quốc tế. Điều này tạo ra bất cập, đó là các biên tập viên - vốn là những người giỏi chuyên môn nội dung lại phải kiêm nhiệm vai trò nhân viên kinh doanh quốc tế. Hệ quả tất yếu là các bộ hồ sơ giới thiệu sách thường thiếu sự chuyên nghiệp. Trong thế giới của các giao dịch bản quyền tốc độ cao, nơi mỗi biên tập viên quốc tế chỉ dành vài phút lướt qua một tác phẩm, một bản tóm tắt thiếu sắc sảo hay thông tin tác giả mờ nhạt sẽ khiến “viên ngọc quý” của văn chương Việt Nam bị bỏ lỡ.
Cùng với đó, nhiều đơn vị xuất bản vẫn giữ tư duy làm sách dựa trên thị hiếu nội địa, chưa có sự nghiên cứu kỹ lưỡng về thị trường mục tiêu ở nước ngoài, dẫn đến việc sản phẩm khi mang ra “biển lớn” trở nên lạc nhịp, không chạm được vào cảm xúc phổ quát của độc giả toàn cầu.
Để đưa sách Việt ra thế giới, theo TS. Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT ThaiHaBooks, cần phải có tư duy “Think global from day one” (Nghĩ toàn cầu ngay từ ngày đầu tiên). Làm sách không chỉ là in ấn và phát hành, mà là quá trình “làm nội dung toàn cầu”. Một tác phẩm muốn xuất khẩu thành công phải là sự cân bằng hoàn hảo giữa tính dân tộc đặc thù và hơi thở thời đại. Đó là những đề tài về giá trị nhân văn, nỗi đau, hay những vấn đề cấp thiết mang tính toàn cầu như môi trường, bình đẳng và sự cô độc trong kỷ nguyên số.
Mặt khác, TS. Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh rằng, việc đưa sách ra thế giới không thể là nỗ lực đơn lẻ của một doanh nghiệp mà cần phải là một hệ sinh thái quốc gia với sự đồng bộ từ chính sách đến hành động. Theo ông, trước mắt có 3 trụ cột mà ngành Xuất bản Việt Nam cần khẩn trương thực hiện. Thứ nhất, là thành lập Quỹ Hỗ trợ dịch thuật quốc gia, đóng vai trò đòn bẩy tài chính để hiện thực hóa việc đưa các tác phẩm kinh điển và hiện đại ra thế giới. Thứ hai, là xây dựng một chiến lược quốc gia bài bản với tầm nhìn 5-10 năm, thay vì sự vụ, manh mún như hiện nay. Cuối cùng, đó là công tác đào tạo nhân lực. Chúng ta cần một thế hệ dịch giả, biên tập viên và đội ngũ đại diện bản quyền mới, những người am hiểu “luật chơi” quốc tế và có đủ bản lĩnh để thương thảo trên các sàn giao dịch bản quyền toàn cầu.
Đưa sách Việt ra thế giới là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và tư duy chiến lược. Khi một cuốn sách Việt được đọc ở nhiều quốc gia, đó không chỉ là thành công về kinh tế hay bản quyền, mà là sự hiện diện của văn hóa, trí tuệ và tâm hồn Việt Nam trong nhận thức nhân loại. Để làm được điều đó, ngành Xuất bản Việt Nam cần vượt ra khỏi “ao nhà”, mạnh dạn chuyên nghiệp hóa và định vị lại giá trị của mình trong kỷ nguyên số.
Nguồn: https://baonghean.vn/khat-vong-dua-sach-viet-ra-the-gioi-10334365.html
Bình luận (0)