Câu hỏi ấy không chỉ dành cho người làm báo. Đó còn là câu hỏi đối với các cơ quan quản lý, các tòa soạn và cả xã hội trong hành trình bước vào kỷ nguyên số.
Hơn một thế kỷ kể từ ngày nền báo chí cách mạng Việt Nam ra đời, chưa bao giờ báo chí đứng trước một cuộc chuyển đổi sâu sắc như hiện nay. Chúng ta đang chứng kiến sự thay đổi không chỉ của công cụ làm báo, mà là sự thay đổi của toàn bộ hệ sinh thái truyền thông.
Nếu trước đây, lợi thế của báo chí nằm ở khả năng sở hữu và truyền tải thông tin, thì ngày nay thông tin đã trở thành thứ có ở khắp nơi. Chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh và kết nối internet, bất kỳ ai cũng có thể phát trực tiếp một sự kiện, đăng tải hình ảnh hiện trường hay chia sẻ quan điểm cá nhân đến hàng triệu người.
Và giờ đây, AI (trí tuệ nhân tạo) còn khiến cuộc cạnh tranh ấy trở nên khốc liệt hơn. Nỗi lo AI "cướp nghề" là có thật. Nhưng nhìn rộng hơn, lịch sử phát triển báo chí cho thấy mỗi bước tiến công nghệ đều kéo theo những nỗi lo tương tự.
Máy tính từng thay thế máy đánh chữ. Máy ảnh kỹ thuật số từng thay thế phim âm bản. Báo điện tử từng làm thay đổi báo in. Mạng xã hội từng thách thức vai trò độc quyền thông tin của báo chí. Thế nhưng nghề báo vẫn tồn tại. Bởi điều công nghệ thay thế trước hết không phải là con người, mà là những phương thức lao động đã lỗi thời.
AI có thể viết một bản tin thị trường chứng khoán nhanh hơn phóng viên. AI có thể tổng hợp hàng nghìn trang tài liệu chỉ trong vài phút. AI có thể tạo phụ đề, dựng video, thiết kế đồ họa hay sản xuất podcast với tốc độ mà trước đây cả một ê kíp mới thực hiện được.
Nhưng AI không thể tự mình phát hiện một vấn đề xã hội đang âm thầm tồn tại. AI không thể xây dựng niềm tin với nguồn tin càng không thể chịu trách nhiệm trước công chúng. Và quan trọng hơn cả, AI không có khát vọng bảo vệ sự thật. Đó chính là ranh giới giữa công nghệ và nghề báo.
Trong thời đại AI, thứ khan hiếm nhất không phải thông tin mà là sự thật. Nghịch lý lớn nhất của thời đại số là càng nhiều thông tin, con người càng khó tiếp cận sự thật. Mỗi ngày, thế giới tạo ra hàng tỷ nội dung mới. AI đang làm cho con số ấy tăng lên theo cấp số nhân.
Tin tức, hình ảnh, video, giọng nói, thậm chí cả nhân vật ảo đều có thể được tạo ra chỉ bằng vài dòng lệnh. Khi công nghệ ngày càng hoàn hảo, khoảng cách giữa thật và giả ngày càng mong manh. Trong bối cảnh ấy, vai trò của báo chí không giảm đi mà ngược lại còn trở nên quan trọng hơn.
Trước sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, nhiều người đề xuất hạn chế hoặc thậm chí cấm sử dụng AI trong hoạt động báo chí. Nhưng lịch sử phát triển công nghệ cho thấy, không có cuộc cách mạng nào có thể bị ngăn lại bằng các hàng rào hành chính. Điều cần quản lý không phải là công cụ mà là sản phẩm cuối cùng.
Một bài báo được AI hỗ trợ nhưng được kiểm chứng nghiêm ngặt, tuân thủ đạo đức nghề nghiệp và mang lại giá trị cho xã hội vẫn là một tác phẩm báo chí có chất lượng. Ngược lại, một bài viết hoàn toàn do con người thực hiện nhưng sai lệch thông tin hoặc thiếu trách nhiệm xã hội thì không thể được xem là sản phẩm báo chí đúng nghĩa.
Một thực tế đang dần hình thành là sự cạnh tranh trong nghề báo sẽ không còn diễn ra giữa nhà báo và AI mà là sự cạnh tranh sẽ diễn ra giữa hai nhóm nhà báo: những người biết khai thác AI để nâng cao năng lực nghề nghiệp và những người từ chối thay đổi.
Trong tương lai gần, người làm báo không chỉ cần biết viết, chụp ảnh hay dựng hình. Họ còn phải hiểu dữ liệu, hiểu thuật toán, hiểu cách AI hoạt động, hiểu cách kiểm chứng nội dung do AI tạo ra và hiểu cách bảo vệ công chúng trước những nguy cơ của công nghệ. Nhà báo của thời đại mới sẽ vừa là người kể chuyện, vừa là người kiểm chứng sự thật, vừa là người làm chủ công nghệ.
Vấn đề đặt ra là hãy giữ lấy phần việc mà chỉ con người mới làm được. Dù AI có phát triển đến đâu, vẫn có những điều thuộc về con người mà máy móc khó có thể thay thế. Đó là sự rung động trước số phận con người; là trực giác nghề nghiệp khi phát hiện một vấn đề bất thường; là bản lĩnh khi theo đuổi một cuộc điều tra kéo dài nhiều tháng; là lòng trắc ẩn trước những mảnh đời khó khăn; là trách nhiệm công dân trước vận mệnh đất nước… Những giá trị ấy không thể được lập trình bằng thuật toán. Đó cũng là lý do để tin rằng nghề báo sẽ không mất đi.
Nghề báo chỉ đang bước vào một cuộc tái định nghĩa lớn nhất trong lịch sử phát triển của mình. Những nhà báo chỉ làm công việc mà máy móc có thể làm sẽ gặp nhiều thách thức. Nhưng những nhà báo biết sử dụng công nghệ để phục vụ sự thật, phục vụ con người và phục vụ lợi ích xã hội sẽ có nhiều cơ hội hơn bao giờ hết.
AI có thể tạo ra vô số nội dung, nhưng không thể tạo ra trách nhiệm xã hội. AI có thể mô phỏng cảm xúc, nhưng không thể mang trong mình lương tri. AI có thể xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay con người lựa chọn điều gì là đúng đắn. Và đó chính là nơi nghề báo tiếp tục khẳng định giá trị không thể thay thế của mình trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
NGUYỄN MẠNH THẮNGNguồn: https://baohaiphong.vn/khi-ai-viet-tin-nha-bao-se-lam-gi-545809.html
