Nâng niu những thanh âm dân tộc

Giữa lòng phố cổ Hà Nội, những thanh âm mộc mạc của âm nhạc dân tộc lặng lẽ ngân vang, như sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại. Suốt hơn 10 năm qua, những nghệ sĩ của Đông Kinh Cổ Nhạc vẫn âm thầm gìn giữ những thanh âm ấy, để “nhạc ta” được tiếp thêm sức sống và hiện diện bền bỉ trong đời sống hôm nay.

Nghệ sĩ Đông Kinh Cổ Nhạc biểu diễn trong không gian mộc mạc, không thiết bị khuếch đại âm thanh. (Ảnh: ĐÔNG KINH CỔ NHẠC)

Lắng nghe nhạc xưa trong lòng phố

Trong không gian nhỏ xinh ở tầng 3 Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội (số 50 Đào Duy Từ), buổi diễn của nhóm Đông Kinh Cổ Nhạc mở ra trong sự đơn sơ, tối giản: Không sân khấu rực rỡ, không bục bệ cầu kỳ, không thiết bị khuếch đại âm thanh, không hiệu ứng kỹ thuật hỗ trợ, chỉ có những điệu đàn dân tộc quyện hòa cùng lời ca. Tất cả chạm vào sự tĩnh lặng của không gian bằng trạng thái nguyên bản của âm nhạc.

Ở khoảng cách gần, khán giả không chỉ cảm nhận được từng ánh mắt, nét mặt của nghệ sĩ, mà còn có thể lắng nghe những rung động tinh tế của thanh âm: Khi là sự sâu lắng, trang trọng của ca trù; khi là nét trữ tình, ngọt ngào của chèo; lúc lại là vẻ mộc mạc, đời thường của xẩm…

Chính sự gần gũi hiếm có này khiến nhiều người cảm thấy không gian buổi diễn rất giống đình làng xưa, nơi âm nhạc là một phần của đời sống cộng đồng.

Thời gian qua, Đông Kinh Cổ Nhạc luôn giữ tinh thần tôn trọng tối đa tính chân thật, mộc mạc của âm nhạc dân tộc, từ không gian trình diễn đến lối đàn, hát nhạc cổ.

Những buổi diễn đều đặn được nhóm tổ chức với tên gọi “Chuyện nhạc phố cổ”, dần biến địa chỉ 50 Đào Duy Từ trở thành điểm hẹn văn hóa của những người yêu âm nhạc cổ truyền ở Hà Nội.

Dù hoạt động không doanh thu, các chương trình đều mở cửa tự do, chỉ có sự hỗ trợ địa điểm của Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội, nhưng nhóm vẫn quy tụ được sự tham gia bền bỉ của những nghệ sĩ gạo cội trong lĩnh vực âm nhạc - nghệ thuật truyền thống, như các Nghệ sĩ Nhân dân: Mạnh Phóng, Mẫn Thu, Thanh Hoài, Xuân Hoạch, Thanh Bình, Minh Gái, Thúy Ngần, Hồng Khiêm…; cùng sự góp mặt của một số giảng viên trẻ Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Đồng hành thường xuyên cùng nhóm còn có các nghệ nhân như: Đại lão ca nương Nguyễn Thị Khướu, Nghệ nhân ca Huế Thanh Tâm, Nghệ nhân Nhã nhạc cung đình Trần Thảo…

Theo nghệ sĩ Đàm Quang Minh - Trưởng nhóm Đông Kinh Cổ Nhạc, làm nên sự gắn bó đặc biệt này, chính là cái tình, cái tâm của mỗi nghệ sĩ dành cho âm nhạc dân tộc. Mỗi lần bước ra sân khấu, họ không chỉ giữ vai trò của người trình diễn, mà còn là người gìn giữ, trao truyền, lan tỏa vẻ đẹp của âm nhạc truyền thống cha ông.

Là Việt kiều Pháp, nhưng Đàm Quang Minh sớm đam mê với âm nhạc dân tộc Việt Nam. Ngay từ khi còn nhỏ, ông đã may mắn được gặp các nghệ nhân như Quách Thị Hồ, Nguyễn Thị Phúc và được bố nuôi là nhà thơ Ngô Linh Ngọc bồi đắp tình yêu nghệ thuật truyền thống. Khi sang Pháp, ông lại được gần gũi Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Khê, nhà soạn nhạc Tôn Thất Tiết, cho nên tình yêu với tiếng đàn, điệu hát cha ông càng được nuôi dưỡng.

Sau này, Đàm Quang Minh quyết định rời nước Pháp để về Việt Nam, cùng cố nhạc sĩ Vũ Nhật Tân - người bạn thân thiết, thành lập nhóm Đông Kinh Cổ Nhạc. Nhóm ra đời năm 2014, khởi nguồn từ sự hợp tác với nghệ sĩ Hương Thanh trong chương trình đưa âm nhạc cổ truyền Việt Nam sang Pháp biểu diễn trong khuôn khổ Năm Việt Nam tại Pháp. Sau khi hoàn thành hai đêm diễn, nhóm trở về Việt Nam và chính thức ra mắt công chúng trong đêm nhạc “Tiếng trúc tiếng tơ” tại Viện Pháp, Hà Nội.

Là người đặt tên cho nhóm, nghệ sĩ Đàm Quang Minh cho biết “Đông Kinh” không chỉ là tên gọi kinh đô Thăng Long thời Lê, mà còn là tên gọi phương Tây dành cho miền bắc nước ta. Cái tên này vừa hàm chứa chiều sâu văn hóa Thăng Long, vừa tạo sự gần gũi với bạn bè quốc tế.

Đưa “nhạc ta” đối thoại với cuộc sống

Dõi theo hành trình của Đông Kinh Cổ Nhạc, dễ nhận ra bên cạnh phục dựng, trình diễn, nhóm còn tìm cách khai phá vẻ đẹp của nhạc cổ trong sự cộng hưởng với những ngôn ngữ nghệ thuật khác.

Không ít lần, khán giả vỡ òa khi những chất liệu tưởng chừng rất khó kết hợp lại tạo nên sự gặp gỡ “ngọt lịm” với nhạc cổ. Đó là khi ca từ của Trịnh Công Sơn được lồng vào âm nhạc cổ truyền Huế, tạo nên sự hòa quyện vừa lạ vừa quen; hay khi âm nhạc truyền thống được khoác lên mình chiếc áo mới trong sự kết hợp cùng thi ca Đức; được vang lên đầy táo bạo cùng âm nhạc cách mạng, làm nên sắc màu nghệ thuật riêng…

Đó cũng là cách Đông Kinh Cổ Nhạc mở rộng thêm những đường biên sáng tạo cho âm nhạc cổ truyền, để những thanh âm dân tộc không chỉ là di sản của quá khứ, mà còn liên tục vận động, hòa nhịp cùng hơi thở đương đại.

Là người âm thầm dàn dựng mạch chảy cho các chương trình biểu diễn, nghệ sĩ Đàm Quang Minh được gọi là người “sắp trò” của Đông Kinh Cổ Nhạc. Dựa trên vốn hiểu biết về ngôn ngữ và lịch sử, ông chắt lọc, nhào nặn, sắp xếp các chất liệu khác nhau thành những làn điệu mang cấu trúc diễn xướng mới. Ông cho rằng trong tiếng Việt, thanh điệu chính là những nốt nhạc tự nhiên, cho nên trong quá trình “sắp trò”, ông luôn lấy thanh điệu làm trục, để những lời ca vang lên không gượng ép mà tự nhiên như lời nói hằng ngày.

Gắn bó với Đông Kinh Cổ Nhạc từ những ngày đầu thành lập đến nay, Nghệ sĩ Nhân dân Minh Gái - gương mặt nổi bật của nghệ thuật tuồng Việt Nam, coi nơi này không chỉ là sân khấu biểu diễn, mà còn là không gian sáng tạo đặc biệt của nghệ thuật truyền thống.

Dù nhóm hoạt động không vì mục tiêu doanh thu, nhưng bà cùng nhiều nghệ sĩ khác vẫn tận tâm gắn bó bởi niềm hạnh phúc được sống với nghề và lan tỏa những giá trị văn hóa dân tộc.

Bà cho biết, chính từ nơi đây, bà đã có thêm những trải nghiệm nghệ thuật mới. Bà vẫn nhớ như in lần vào vai Hồ Nguyệt Cô trong trang phục áo dài thay vì trang phục tuồng truyền thống, những làn điệu, trình thức đặc trưng của tuồng vẫn được giữ nguyên, trong khi phần trình diễn lại mang sắc thái gần gũi hơn. Cũng từ đây, bà còn có cơ hội học hỏi sâu hơn về nhiều loại hình khác… để làm giàu vốn nghề của mình.

Trong quá trình mang âm nhạc dân tộc đến nhiều điểm diễn khác ở phố cổ Hà Nội, hay tại các trường học, trung tâm văn hóa trong và ngoài nước, Nghệ sĩ Nhân dân Minh Gái cùng các nghệ sĩ Đông Kinh Cổ Nhạc không giấu nổi xúc động khi có những bạn trẻ, thậm chí cả du khách quốc tế chủ động tìm tới, ngỏ ý muốn học đàn, hát, nghiên cứu về âm nhạc dân tộc Việt Nam.

Với các thành viên của nhóm, đây chính là những khoản “thù lao” đáng giá nhất, minh chứng cho nỗ lực không mệt mỏi của họ trên con đường gìn giữ, lan tỏa âm nhạc dân tộc.

Hơn 10 năm bền bỉ với “Chuyện nhạc phố cổ”, Đông Kinh Cổ Nhạc xác định vẫn bước tiếp trên con đường ấy. Nhưng từ năm 2026, hành trình của họ sẽ rộng mở hơn với chuỗi chương trình “Nhạc ta-Nhà phố”, để khẳng định tinh thần đối thoại của “nhạc ta” - tức âm nhạc của cha ông, với “nhà phố” - biểu tượng của đời sống đô thị hiện đại. Cái tên này chính là lời khẳng định mạnh mẽ cho hướng đi mà nhóm theo đuổi, để những thanh âm dân tộc không chỉ vang lên trong ký ức, mà tiếp tục vang ngân giữa dòng chảy cuộc sống hôm nay.

TRANG ANH

Nguồn: https://nhandan.vn/nang-niu-nhung-thanh-am-dan-toc-post949906.html