Những nghệ nhân cuối cùng
Một buổi sáng tháng 3, giữa tiết trời mưa xuân nhè nhẹ, bà Ngô Thị Huế (SN 1942) đội mưa đến thăm bà Ngô Thị Thời (SN 1941). Họ là những nghệ nhân cao tuổi của làng Như Lệ đang lưu giữ cả một “gia tài” lớn về điệu hò Như Lệ. Nhà bà Huế ở đầu làng, bà Thời gần cuối làng... “Bước chân người già đi xa mỏi mệt. Nhưng nhớ nhau, thèm ngồi với nhau ngâm nga vài điệu hò thì tìm đến nhau thôi”, bà Huế hồn hậu bảo thế.
Ngôi nhà nhỏ của bà Thời trở mặt ra cánh đồng bát ngát lúa đang thì con gái, xa hơn chút nữa là tuyến kênh thủy lợi Nam Thạch Hãn dẫn nước về xuôi. Buổi sáng ấy, bà Huế, bà Thời vui lắm, họ say theo điệu hò Như Lệ bảng lảng giữa đất trời đang độ xuân. Hò rằng: “Tích Tường, Như Lệ bao xa/Cách một con hói (suối) với ba quãng đồng”; “Ai về Như Lệ quê tôi/Ngắm dòng Thạch Hãn, bãi bồi, dưa non/Đâu đây vọng tiếng ru con/Giọng hò Như Lệ vẫn còn vấn vương”... “Hải Lệ tôi lại mến yêu/Bề dày truyền thống vốn nhiều vẻ vang/Hai thời kháng chiến bước sang/ Quê hương Hải Lệ tiếp trang anh hùng”...
 |
| Làng Như Lệ - Ảnh: T.L |
Trong ký ức của bà Huế, bà Thời, hò Như Lệ được hình thành trong đời sống, lao động sản xuất, sinh hoạt văn hóa của người Như Lệ, khi các bà sinh ra, lớn lên đã thấy có rồi. Trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, làng Như Lệ trở thành “vùng đệm” phía tả ngạn sông Thạch Hãn, nơi dừng chân của bộ đội, dân quân du kích từ phía Bắc vào Nam hay từ đồng bằng lên chiến khu Ba Lòng, vì thế làng trở thành “vùng trắng” bị kìm kẹp giữa một hệ thống đồn bốt địch dày đặc, bom đạn rất ác liệt.
Trong hoàn cảnh chiến tranh, hò Như Lệ trở thành một thứ vũ khí sắc bén, động viên Nhân dân một lòng kiên trung theo Đảng, Bác Hồ. Bên cạnh đó, từng câu hò đêm đêm cất lên sát bên đồn địch, thủ thỉ, tha thiết, đã giúp những người lầm đường lạc lối thức tỉnh: “Hỡi chàng ơi cảnh gia đình hiu quạnh, trước chàng ra đi không phải vì dân, vì nước mà vì bọn Mỹ-ngụy tham tàn/Chàng ơi hãy mau mau trở lại về đây để hưởng hồng ân của Chính phủ, sau lại xứng đáng một người trai của nước nhà”; “Ơ hơ, đỡ hay không chứ đêm khuya con khóc, mẹ đau, một mình em chịu/Một mình anh đứng gác trong đồn có hiểu thấu hay không?/Nhớ ngày xưa khi anh ở nhà có vợ có chồng/Chừ nay anh đi rồi, theo giặc cho lòng em đau”... Hò Như Lệ vì thế còn có một số tên gọi khác là “hò địch vận”, “hò kháng chiến”.
Theo dòng hoài niệm, bà Ngô Thị Huế nhớ lại: Đất nước thống nhất, xã Hải Lệ được lựa chọn làm địa điểm xây dựng công trình thủy lợi Nam Thạch Hãn. Đầu năm 1977, công trình khởi công. Trên công trường thủy lợi Nam Thạch Hãn, hàng nghìn bộ đội, thanh niên xung phong của toàn tỉnh Bình Trị Thiên hội tụ về ngày đêm chắc tay cuốc, tay đầm đắp đập, ngăn sông, đào kênh, nắn dòng... Trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn của đại công trường thủy lợi Nam Thạch Hãn lúc bấy giờ, điệu hò Như Lệ cất lên, lan tỏa, động viên tinh thần lao động hăng say của mọi người: “Ta nắn dòng mương bắc qua sông qua suối/Ta cho dòng nước biếc đó chảy xuống đồng xa/Anh em ta ơi, ới chị em ơi/Ta bắt tay vào nhanh ta đào thật sâu/Chừ đượm mồ hôi để ngày mai say mùa/Cho đồng hoang hóa lên xanh lúa xanh màu/Con sông quê hương ơi ta mến ta thương/Bắt chảy ngược dòng thêm tưới mát đồng xa/Cho đêm đêm ta nghe văng vẳng câu hò…”.
Đau đáu việc trao truyền
Bà Ngô Thị Thời chia sẻ: Hò Như Lệ khác với các làn điệu dân ca, hò vè khác trong cách diễn xướng, ứng khẩu và trình bày. Nghĩa là không có khuôn mẫu, không có lời sẵn. Trong chiến đấu, lao động sản xuất hay sinh hoạt văn hóa cộng đồng, người hò căn cứ vào thực tế rồi ứng khẩu và hò ngay. Bởi thế, các làn điệu hò Như Lệ rất đơn giản, mộc mạc, dễ đi vào lòng người... nhưng rất khó học, khó truyền dạy.
 |
| Hai Nghệ nhân ưu tú Ngô Thị Huế và Ngô Thị Thời - Ảnh: T.L |
Ông Ngô Hữu Truyện, nguyên Bí thư, Chủ tịch UBND xã Hải Lệ giai đoạn 1994-2015 nhớ lại: Trước những khó khăn trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy di sản phi vật thể hò Như Lệ, khi xã Hải Lệ (cũ) bắt tay vào xây dựng nông thôn mới, Đảng ủy, UBND xã trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành đã xác định phát triển kinh tế-xã hội phải gắn liền với phát triển văn hóa, trong đó sớm có các giải pháp cấp bách giữ gìn, phát huy điệu hò Như Lệ. Nhờ vậy, năm 2012, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị (cũ) biên soạn, xuất bản cuốn sách “Hò Như Lệ”. Tại làng Như Lệ, các nghệ nhân như Ngô Thị Thời, Ngô Thị Huế tổ chức các lớp truyền dạy về hò Như Lệ cho thế hệ trẻ. Và làng Như Lệ đã thành lập được Câu lạc bộ hò Như Lệ với 17 thành viên.
Trân trọng, ghi nhận những cống hiến của các cá nhân trong bảo tồn, phát huy di sản phi vật thể hò Như Lệ, Chủ tịch nước đã ký quyết định phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú cho bà Ngô Thị Huế và bà Ngô Thị Thời vào năm 2022.
Trở lại câu chuyện trao truyền hò Như Lệ, may mắn khi bà Thời có 3 người con gái đang tiếp nối truyền thống của mình là các chị: Nghệ sĩ ưu tú Nguyễn Thu Hằng, Nguyễn Kiều Nhu (Đoàn ca kịch Cố đô Huế), Nguyễn Thị Mỹ Bình (Phòng Văn hóa-Xã hội phường Quảng Trị). Mỗi khi các con có dịp về quê, bà Thời lại thủ thỉ gợi mở cho họ những điều mộc mạc, bình dị qua từng điệu hò Như Lệ. Các con của bà Thời luôn nhớ lời mẹ dạy, học hỏi, gìn giữ, phát huy điệu hò như một thứ tài sản của mẹ, của quê hương.
Với bà Ngô Thị Huế, nhiều năm nay, bà chọn cách lưu giữ hò Như Lệ cho thế hệ trẻ sau này bằng việc nhớ, sưu tầm rồi viết lại các làn điệu vào trong một cuốn sổ. Tài sản của bà Huế hiện tại đã có trên 100 làn điệu hò Như Lệ. “Người có thể mất đi nhưng hồn cốt của làng thì không thể mai một. Tin chắc rằng, hò Như Lệ vẫn luôn mạch trào, như dòng sông Thạch Hãn nặng nghĩa, nặng tình”, bà Huế tâm niệm.
Ngô Thanh Long
Nguồn: https://baoquangtri.vn/van-hoa/202604/neo-giu-dieu-honhu-le-f963a0f/
Bình luận (0)