Ngày xuân ấm bếp lửa sàn

Một góc thôn Quốc Tuấn, xã Văn Lang, Thái Nguyên.

Bếp lửa không tắt

Nhà có thể cũ theo thời gian, cột có thể mòn theo mưa nắng, nhưng bếp lửa của đồng bào dân tộc Tày, Nùng chúng tôi không được tắt - cụ Nông Đức Chí, 80 tuổi, thôn Quốc Tuấn, xã Văn Lang, bắt đầu câu chuyện với chúng tôi về một nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Cụ nghiêng người như tránh làn khói mỏng tang hờ hững bay lên làm cay mắt, rồi đưa chúng tôi về miền hoài niệm: Phải rồi, nhà sàn là “linh hồn” của dân tộc Tày, Nùng chúng tôi. Mấy mươi năm trước, cả vùng này bạt ngàn rừng, cây gỗ cổ thụ nhiều vô số, bà con đốt gốc cho cây đổ xuống, sức người chỉ lấy được một phần cành về làm nhà, còn thân cây to hàng người ôm để lửa âm ỉ "gặm" hết. Giờ nghĩ lại thấy tiếc.

Sống với rừng, nhưng có khi phải mấy đời người mới lấy đủ gỗ để dựng được một ngôi nhà sàn như mong muốn. Cực nhọc, song đó là kiến trúc nhà cha ông truyền lại từ bao đời.

Tay cời thanh củi trong bếp làm tàn lửa bay lên rào rào như hoa lửa, ông Đinh Như Phụng, thôn Nà Dường, cùng ở xã Văn Lang với cụ Chí, tâm đắc. Ngày còn trẻ, vợ chồng tôi mất 9 năm nuôi lợn, cấy lúa, trồng ngô tích lũy làm cơm, rượu mời thợ miền xuôi lên rừng xẻ gỗ.

Có mặt ở đó, bà Đinh Thị Quế, vợ ông, góp chuyện: Từ năm 1982 đến năm 1990, mỗi năm cố một tí vợ chồng tôi cũng dựng được ngôi nhà sàn 45 cột vuông vức, tường bao bằng ván bưng, lợp ngói máng.

Bên bếp lửa, người già kể cho con cháu nghe về lịch sử, văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Năm tháng trôi mau, mưa nắng làm ngôi nhà xuống cấp, năm 2024 vợ chồng ông Phụng phá dỡ ngôi nhà sàn cũ, tận dụng các cột, xà tốt làm lại ngôi nhà sàn mới 36 chân cột. Ông tự hào: Thấy tôi dỡ nhà sàn, nhiều “đại gia” từ trung tâm tỉnh lên giao kèo: Nếu ông để lại cho bộ cột thì sẽ xây bù cho biệt thự. Nhưng tôi không dám đánh đổi truyền thống của dân tộc mình để nhận lấy sự hiện đại.

Nương theo tiếng chí chát dùi chạm đục, tôi đến một ngôi nhà sàn đang thi công gần đó. Chủ nhà, ông Đinh Duy Thắng, xởi lởi: Tôi không đi nhiều, chỉ biết ở chòm Cốc Rầy thuộc thôn Nà Dường này có 14 hộ thì 12 hộ ở nhà sàn. Cơ bản các hộ trong chòm cùng làm nhà sàn theo mẫu thiết kế giống nhau, gồm 3 gian 2 trái. Cột, xà bằng gỗ nghiến, hoành bằng ống kẽm vuông vức, cầu thang xây bậc bê tông nhưng không làm mất thẩm mỹ của nhà sàn truyền thống. Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026 gia đình tôi dọn vào ở nhà mới.

“An cư lạc nghiệp”. Có nhà ở chắc chắn, sức khỏe bảo đảm, tinh thần ổn định, bà con yên tâm lao động sản xuất, vươn lên làm giàu chính đáng và tham gia các phong trào thi đua tại địa phương.

Hơn nữa, nếp nhà sàn truyền thống luôn mang hơi ấm tình người. Bên bếp lửa sàn, sau mỗi ngày làm việc, cả nhà cùng quây quần sẻ chia, trò chuyện, tạo sự gần gũi; bà con thôn xóm đến với nhau, cùng bàn chuyện cũng ở bên bếp lửa sàn.

Nhiều gia đình làm bậc cầu thang lên nhà bằng bê tông cốt thép thay thế gỗ.

Gìn giữ nếp xưa

Ở Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), đồng bào dân tộc Tày, Nùng tỉnh Thái Nguyên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lựa chọn làm đại diện cho đồng bào Tày, Nùng cả nước bằng việc cho dựng 2 nếp nhà sàn truyền thống. Trong nhà, các thế hệ nghệ nhân thay nhau giữ lửa. Kể cho du khách nghe câu chuyện bản làng, về mường trời, mường đất, mường người và những nét đẹp văn hóa tinh hoa của dân tộc mình.

Trở lại với vùng đất cửa ngõ thủ đô Hà Nội, tỉnh Thái Nguyên có 92 xã, phường, gần 1,8 triệu dân, với 39 dân tộc. Đặc biệt trong số 8 dân tộc có số đông thì có 2 dân tộc là Tày và Nùng. Chính vì thế, văn hóa Tày, Nùng gần như là đại diện của một vùng đất.

Ông Ma Định Soạn, thôn Bản Quyên, xã Phú Đình, tự hào: Thôn có 36 hộ thì 20 hộ ở nhà sàn truyền thống. Hầu hết hộ ở nhà sàn đã được Nhà nước hỗ trợ kinh phí sửa chữa, nâng cấp, bảo tồn nhà sàn.

Thời hiện đại, nhiều ngôi nhà sàn được dựng lên bằng bê tông cốt thép, nhưng vẫn giữ được kiến trúc nhà sàn truyền thống. Toàn bộ cột bê tông được sơn giả gỗ và… đẹp như gỗ.

Thời hiện đại, những ngôi nhà sàn vẫn được dựng lên như một biểu tượng kiến trúc văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc vùng cao.

Đứng trước ngôi nhà sàn truyền thống của gia đình, bà Hoàng Thị Hậu, xóm Khuôn Tát, xã Phú Đình, phấn chấn: Rừng hết cây gỗ quý nên chúng tôi làm nhà sàn bằng sắt thép, xi măng.

Còn ông Ma Đình Sung, xóm Đá Bay, xã Bình Yên, nói tự tin: Trong những năm gần đây, kinh tế phát triển, đời sống của người dân ổn định nên có nhiều hộ làm được nhà sàn bằng bê tông cốt thép. Nhà sàn hiện đại, bếp lửa truyền thống được bố trí một góc riêng và có công trình phụ khép kín.

Rộng dài từ các xã phía Bắc đến các xã phía Nam của tỉnh chúng tôi đã gặp những ngôi nhà sàn kết cấu bê tông cốt thép, và nhiều nhà được làm bằng khung thép, mái lợp tôn lạnh, nhưng vẫn là nhà sàn theo thiết kế truyền thống của đồng bào dân tộc Tày, Nùng. Những ngôi nhà sàn ấy được làm dựa lưng vào núi, cửa hướng về lũng ruộng.

Trò chuyện với chúng tôi, cụ Hoàng Văn Toòng, người dân tộc Nùng ở xóm Tân Đô, xã Văn Lăng, cho biết: Xóm có 123 nóc nhà thì có gần 70 nhà sàn. Nhiều ngôi nhà đã hơn trăm tuổi, với cột nghiến, lim và mái ngói máng. Những ngôi nhà ấy như chứng nhân lịch sử, chứng kiến đời sống văn hóa, tinh thần của người Tân Đô từ thuở lập làng.

Cho dù thời gian trôi đi, những nếp nhà sàn cũ được tháo dỡ thì thay thế vào đó một nếp nhà sàn mới. Không quan trọng là vật liệu gì, bởi trong những nếp nhà sàn là nếp sống văn hóa tinh hoa của đồng bào dân tộc Tày, Nùng được gìn giữ, trao truyền.

Và bên bếp lửa nhà sàn, các già làng kể cho cháu nghe về chuyện dựng làng bản; chuyện tham gia cách mạng đánh đuổi giặc; chuyện xây dựng nông thôn mới và chuyện nếp sống văn hóa thời đại số.

Nguồn: https://baothainguyen.vn/van-hoa/202601/ngay-xuan-am-bep-lua-san-f403b10/