Người “giữ lửa” nghệ thuật ca trù

Khi đã ở dấu mốc chạm ngưỡng “thất thập cổ lai hy”, hồi ức, kỷ niệm tựa hồ như thước phim quay chậm lần lượt hiển hiện trong tâm trí ca nương Nguyễn Thị Liên. Ở đó, chính sự sắp đặt của cuộc đời đã đưa người con gái xứ Mường, tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là tỉnh Phú Thọ, về làm dâu sông Mã. Và cũng chính những ân tình đất và người nơi đây đã ươm mầm, nuôi dưỡng tình yêu, đam mê cháy bỏng của ca nương Nguyễn Thị Liên với nghệ thuật ca trù.

Ca nương Nguyễn Thị Liên (68 tuổi), Phó Chủ nhiệm CLB Ca trù Hạc Thành luôn dành niềm đam mê với việc bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật ca trù.

Ca trù không góp mặt trong những năm tháng thanh xuân rực rỡ, sôi nổi mà đến với ca nương Nguyễn Thị Liên khi tuổi đã về chiều. Nữ nghệ sĩ nhớ lại những rung động bồi hồi khi lần đầu tiên nghe Nghệ sĩ Nhân dân Quách Thị Hồ hát bài “Đào hồng, đào tuyết”. Giọng ca khi thì thánh thót, mượt mà lúc lại nỉ non, sâu lắng của Nghệ sĩ Nhân dân Quách Thị Hồ dẫn dắt người nghe đi qua nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau. Niềm yêu thích ấy đã trở thành động lực để ca nương Nguyễn Thị Liên đi sâu tìm hiểu về ca trù, bắt đầu tháng ngày miệt mài “khổ luyện” cùng sênh, phách khi tuổi đời đã ngoài 50.

Từ những mối quan hệ thân thiết với nhiều nghệ sĩ nổi tiếng trong lĩnh vực nghệ thuật sân khấu của xứ Thanh, ca nương Nguyễn Thị Liên có cơ hội gặp gỡ và trở thành học trò của cố nghệ nhân Ngô Trọng Bình. Ca nương Nguyễn Thị Liên trải lòng: “Cụ Bình không chỉ là nghệ nhân đàn đáy giỏi có tiếng mà còn đặc biệt tâm huyết trong việc truyền dạy kiến thức, kỹ năng về ca trù cho học trò. Tâm nguyện lớn nhất của cụ là đưa ca trù đến gần hơn với đông đảo công chúng, để bộ môn nghệ thuật này bền bỉ sức sống trong dòng chảy văn hóa dân tộc”.

Một tiết mục ca trù cần ít nhất có 3 người tham gia, gồm: ca nương (đào nương), kép đàn, quan viên (người điểm trống trầu). Ca nương là người hát và gõ phách lấy nhịp. Khi câu hát cất lên làm sao để nhấn nhả, luyến láy cho mượt mà, cảm xúc, phải khớp với nhịp phách của mình và khớp với đàn, trống. Vị trí này đòi hỏi nhiều yếu tố nên người nghệ sĩ phải trải qua quá trình tập luyện kiên trì, bền bỉ, thực sự tâm huyết.

Để nhuần nhuyễn nhịp phách, lời ca, ca nương Nguyễn Thị Liên tận dụng mọi khoảng thời gian tập luyện. Đi làm đồng cũng bẻ rào tre gõ phách; băm rau cho lợn cũng cao hứng ngâm nga điệu hát nói, hát ru... “Chỉ như vậy thôi mà thấy cuộc đời bỗng vui hơn, thấy trong lòng càng có thêm nhiệt huyết, say mê. Tôi đến với nghệ thuật ca trù bằng tất cả sự hứng khởi, say mê. Những ngày tháng học mê mải ấy cho tôi cảm giác thêm một lần được trẻ lại”- ca nương Nguyễn Thị Liên vui chuyện.

Trước đây, ca nương Nguyễn Thị Liên có nhiều năm sinh hoạt trong Câu lạc bộ (CLB) Ca trù và Dân ca thành Hạc do cố nghệ nhân Ngô Trọng Bình thành lập. Từ những năm 2000, CLB đã hoạt động sôi nổi, mang lời ca, tiếng hát ca trù của xứ Thanh đến với đông đảo công chúng trên khắp cả nước. Ngoài giải tập thể, một số thành viên CLB tham gia liên hoan ca trù toàn quốc và đạt thành tích đáng ghi nhận.

Kể từ sau khi cố nghệ nhân Ngô Trọng Bình mất, hoạt động của CLB Ca trù và Dân ca thành Hạc dần mai một. Trong suốt quãng thời gian đó, những ca nương gắn bó với CLB từ ngày đầu thành lập vẫn thường ngồi lại với nhau ôn lại kỷ niệm, cũng không ít lần có ý định khôi phục lại hoạt động của CLB nhưng nhiều cái khó đã cản bước những người nghệ nhân già.

Cuối năm 2025, được sự kết nối và hỗ trợ hết mình của ông Lê Việt Dũng - người có niềm đam mê cháy bỏng, ý thức mạnh mẽ về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, “chủ nhân” của không gian Cổ phục Việt độc đáo, một buổi gặp mặt các ca nương, đào kép và trình diễn các tiết mục ca trù đã diễn ra tại Công viên Hội An với sự hưởng ứng của đông đảo công chúng. Sau buổi gặp gỡ, trình diễn ấy, những thành viên tâm huyết đã đi đến thống nhất đổi tên thành CLB Ca trù Hạc Thành. Ca nương Nguyễn Thị Liên đảm nhận vị trí phó chủ nhiệm CLB.

Ca nương Nguyễn Thị Liên bộc bạch: “Mong muốn lớn nhất của chúng tôi là mở rộng hoạt động của CLB, chú trọng việc mở các lớp trao truyền nghệ thuật hát ca trù cho thế hệ sau. Trong bối cảnh còn nhiều khó khăn, nguồn lực hạn chế, chúng tôi rất mong nhận được nhiều hơn nữa sự quan tâm, tạo điều kiện của các cấp, các ngành, chung tay của cộng đồng để góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của bộ môn nghệ thuật truyền thống, di sản văn hóa phi vật thể này”.

Bài và ảnh: Hoàng Linh

Nguồn: https://baothanhhoa.vn/nguoi-giu-lua-nbsp-nghe-thuat-ca-tru-281993.htm