Người giữ nhịp múa của núi rừng

Công Phương và đội múa biểu diễn trong tác phẩm nhạc kịch “Đi về phía Mặt trời” - Tác phẩm nổi tiếng của Nhà hát Ca, Múa, Nhạc dân gian Việt Bắc giành Huy chương Bạc Liên hoan Ca, Múa, Nhạc toàn quốc năm 2024.

Giữ gìn bản sắc văn hóa qua từng điệu múa

Nhìn Nguyễn Công Phương biểu diễn trên sân khấu, nhiều người dễ nghĩ anh thuộc tuýp nghệ sĩ thích tỏa sáng. Nhưng với anh, khi đứng trên sân khấu là truyền tải nét văn hóa đặc sắc của người dân vùng cao thông qua các điệu múa. Bằng ngôn ngữ cơ thể, hơi thở, những nhịp chuyển động được chắt lọc từ cuộc sống của cộng đồng các dân tộc vùng núi phía Bắc anh đã thể hiện được bản sắc văn hóa, phong tục tập quán và sinh hoạt hằng ngày của đồng bào vùng cao. Những câu chuyện ấy khi là phiên chợ vùng cao, lúc lại là hội xuân, một nghi lễ cổ xưa, hay chỉ đơn giản là nhịp sống của làng, của bản.

Trong những vở múa lớn của Nhà hát Ca, Múa, Nhạc dân gian Việt Bắc nay là Nhà hát Ca múa nhạc Quốc gia Việt Nam, Công Phương thường xuất hiện với những vai diễn nặng về nội lực. Vai A Sử trong vở múa “Vợ chồng A Phủ” là một ví dụ. A Sử không phải nhân vật dễ thể hiện. Đó là một nhân vật có nội tâm phức tạp, mà nhà văn Tô Hoài đã dùng bao tâm huyết để đặc tả. A Sử vừa mang sự kiêu ngạo của quyền lực, vừa ẩn chứa những xung đột nội tâm. Vai diễn đòi hỏi thể lực mạnh, những cú bật cao liên tiếp, những vòng xoay dứt khoát và cả khả năng biểu đạt cảm xúc bằng hình thể.

Phương nhớ lại, có những buổi tập kéo dài đến kiệt sức. Đầu gối đau nhức vì chùng sâu và xoay trụ liên tục. Có hôm sau buổi tập anh phải bó gối, chườm đá để hôm sau còn tiếp tục. Nhưng khi bước lên sân khấu, dường như mọi mệt mỏi đều tan biến. “Lúc khán giả vỗ tay, tôi không còn cảm giác đang diễn nữa. Tôi chỉ thấy mình đang sống trong điệu múa ấy”, Phương hồ hởi.

Nghệ sĩ Công Phương (hàng cuối cùng bên trái) cùng anh chị em Tổ múa Nhà hát Ca, Múa, Nhạc dân gian Việt Bắc sau buổi luyện tập.

Và khoảnh khắc khi người nghệ sĩ và nhân vật hòa làm một, chính là thứ khiến anh gắn bó với nghề múa suốt nhiều năm qua. Bạn bè thường nói Phương ngoài đời hiền và ít nói. Anh thích quan sát hơn là bộc lộ. Nhưng trên sân khấu, con người ấy lại hoàn toàn khác. Ánh mắt trở nên sắc sảo, bước chân mạnh mẽ, từng cú xoay người như chứa cả sức nặng cảm xúc. Sự tương phản ấy khiến nhiều người bất ngờ khi lần đầu xem anh biểu diễn.

NSƯT Lê Khánh Toàn, Phó Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc Quốc gia Việt Nam, nhận xét: “Công Phương là một trong những diễn viên nam nổi bật của dàn múa Nhà hát. Anh có ngoại hình đẹp, chiều cao tốt, nhưng quan trọng hơn là tinh thần trách nhiệm và thái độ cầu thị. Chúng tôi tin tưởng cử Phương đi học nâng cao tại Học viện Múa Việt Nam để phát triển cả ở vai trò biên đạo”.

Hành trình đến với nghệ thuật múa của cậu bé vùng cao

Năm 12 tuổi, cậu bé Phương lần đầu đứng lặng trước sân khấu. Đó là buổi biểu diễn của các nghệ sĩ Nhà hát Ca, Múa, Nhạc dân gian Việt Bắc. Ánh đèn rọi xuống những tà váy thổ cẩm tung lên, xoay tròn như sóng núi. Tiếng trống, tiếng khèn ngân vang giữa không gian rực rỡ. Nhưng điều cuốn hút cậu bé nhất lại là ánh mắt cùng vũ điệu của những người nghệ sĩ.

Những vũ đạo tưởng chừng giản dị lại chứa đựng những câu chuyện của bản làng, sinh hoạt thường ngày, hay văn hóa truyền thống của người miền núi. Chính khoảnh khắc ấy đã “truyền lửa” cho cậu bé nhen nhóm ước mơ với múa.

Tác phẩm múa "Đầy bồ" do Công phương và đội múa Nhà hát Ca, Múa, Nhạc dân gian Việt Bắc biểu diễn. Tác phẩm giành Huy chương Vàng Hội diễn nghệ thuật chuyên nghiệp về Đề tài An ninh - Quốc phòng toàn dân năm 2023.

Năm 2008, Công Phương thi vào Trường Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc, khoa Múa, và theo học hệ diễn viên múa dân tộc. Quyết định ấy là bước ngoặt cuộc đời anh. Những ngày đầu bước vào trường, Công Phương nhanh chóng hiểu rằng phía sau ánh đèn lấp lánh trên sâu khấu là những buổi tập vất vả kéo dài, những cú bật nhảy lặp đi lặp lại đến kiệt sức, và cả những chấn thương âm thầm.

Múa dân tộc miền núi phía Bắc đặc biệt khắc nghiệt với nam diễn viên. Những động tác bật cao, xoay trụ, giữ thăng bằng khi tiếp đất đòi hỏi sức bền, lực chân và độ chính xác tuyệt đối. Thời gian đầu, hai gối Phương đau đến mức mỗi bước đi đều nhức buốt. “Có lúc tôi cũng muốn bỏ cuộc”, anh thừa nhận. “Nhưng rồi nghĩ đến những điệu múa dân gian, đến văn hóa dân tộc… tôi lại ở lại”.

Phương vẫn nhớ những buổi tập dựng chương trình cùng Đoàn, được ngồi nghe các nghệ nhân hát Then, tiếng đàn Tính ngân lên trầm bổng. Trong đó, giọng hát của NSƯT Nông Xuân Ái để lại trong anh ấn tượng đặc biệt. Những câu Then ông cất lên như lời thủ thỉ của núi rừng.

“Mỗi điệu Then, tôi như thấy cả tuổi thơ, là hình ảnh quê hương với những sinh hoạt hằng ngày, những nghi lễ truyền thống, phong tục tập quán của một vùng đất", Phương chia sẻ.

Anh chợt nhận ra có lẽ chính những thanh âm ấy đã chảy trong huyết quản từ rất sớm. Vì thế, khi đã trở thành diễn viên chuyên nghiệp, Phương vẫn thường tìm về bản làng. Anh quan sát đời sống của đồng bào, học trực tiếp từ các nghệ nhân. Từ những động tác lao động giản dị, những nghi lễ, nghi thức truyền thống, anh tìm thấy chất liệu cho ngôn ngữ múa của mình.

“Múa dân tộc muốn “chín” thì phải có ba yếu tố: kỹ thuật, cảm xúc và nội lực. Thiếu một trong ba thì bài múa khó trọn vẹn”, anh bày tỏ. Quan niệm ấy giúp Phương giữ được bản sắc riêng trong thời đại số khi nghệ thuật biểu diễn đang thay đổi rất nhanh.

Với những nỗ lực không ngừng, anh được đã được Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam tặng Bằng khen tại cuộc thi Tài năng biểu diễn múa năm 2017; Giải thưởng cho vai diễn A Sử tại Liên hoan Ca múa nhạc toàn quốc năm 2018; Huy chương Vàng Hội diễn Nghệ thuật chuyên nghiệp về đề tài Quốc phòng toàn dân năm 2023; Giải B, Giải thưởng Văn học nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2017 - 2021 cho nhóm các tác phẩm: “Lời then, Hoa rừng sắc xuân, sương sớm xứ chè”; Huy chương Bạc tại Liên hoan Ca múa nhạc toàn quốc năm 2024 với tác phẩm “Vùng lên” trong vai trò biên đạo.

Gần đây, Công Phương tham gia sáng tạo tác phẩm múa “Tắm lửa”, khai thác nghi lễ nhảy lửa của dân tộc Pà Thẻn. Tác phẩm này, anh thực hiện cùng Thạc sĩ Nguyễn Thị Thanh Mai, Phó Trưởng khoa Múa và Sân khấu Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc, lực lượng biểu diễn là học sinh Khoa Múa của nhà trường.

Vở múa đã đoạt giải B tại Liên hoan các tác phẩm múa dân gian dân tộc và được đánh giá cao bởi cách chuyển tải chiều sâu văn hóa bản địa thông qua ngôn ngữ hình thể giàu cảm xúc. Hiện nay, anh tiếp tục theo học chuyên ngành biên đạo tại Học viện Múa Việt Nam bởi anh mong muốn hiểu sâu hơn về ngôn ngữ múa; để chuyển hóa trải nghiệm biểu diễn thành tư duy sáng tạo; và để con đường nghệ thuật của mình vững chắc hơn.

Trong môi trường học tập, nhiều sinh viên trẻ xem anh như một người “anh cả”. Phương sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm sân khấu và kỷ luật nghề nghiệp cho các sinh viên. Bởi với anh, nghệ thuật là hành trình nhiều thế hệ nắm tay nhau tiếp bước.

Với Phương gốc rễ chính là ngọn nguồn của mỗi điệu múa, mỗi động tác đều mang theo chiều sâu văn hóa của từng tộc người. Riêng anh, những điệu Then từng nghe từ thuở nhỏ - những câu hát ngân lên trầm bổng như lời thầm thì của núi rừng. Có lẽ chính từ những ký ức ấy, một nghệ sĩ múa đã sớm trưởng thành. 33 tuổi, Công Phương đang lặng lẽ giữ nhịp múa của núi rừng, để bản sắc văn hóa truyền thống tiếp tục được tái hiện trên sân khấu bằng ngôn ngữ hình thể.

Nguồn: https://baothainguyen.vn/van-hoa/202604/nguoi-giu-nhip-mua-cua-nui-rung-cbc4808/