Những vị sư biểu đã dẫn dắt đời tôi

(Dân trí) - Khoảnh khắc đứng trên sân khấu vinh danh, tôi tưởng nhớ đến công ơn 3 vị sư biểu đã dẫn dắt tôi đến với vinh quang này.

Ngày 25/12/2025, tôi vinh dự là một trong 25 tập thể, cá nhân điển hình tiêu biểu toàn quốc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh được tuyên dương tại Chương trình “Hồ Chí Minh - Hành trình khát vọng”.

Những người thầy dẫn dắt tôi vào con đường nghiên cứu khoa học

Vị sư biểu đầu tiên dắt tôi bước vào con đường nghiên cứu khoa học là Giáo sư (GS) Đào Văn Tiến - ông tổ của ngành động vật học Việt Nam.

Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự (Ảnh: Hoàng Lam).

Khi đang là sinh viên năm thứ 2, tôi đã được GS chọn làm đề tài nghiên cứu khoa học. Thời điểm tôi đã là cán bộ giáo dục của Trường ĐH sư phạm Vinh (Nghệ An, nay là Trường ĐH Vinh), GS vẫn kết nạp tôi vào đội “Điều tra động vật và ký sinh trùng” do ông và GS Đặng Văn Ngữ lãnh đạo. Tôi là thành viên duy nhất không công tác tại Hà Nội.

Đây là tổ chức đầu tiên thực hiện nhiệm vụ điều tra cơ bản tài nguyên sinh vật Việt Nam, nhiệm vụ mà sau này cả Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đảm trách.

Giáo sư Đào Văn Tiến - ông tổ của ngành động vật học Việt Nam (Ảnh: Báo Nhân dân).

Năm 2012, đứng trên sân khấu lễ đường Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhận giải thưởng Hồ Chí Minh về những đóng góp đối với ngành ngư học, tôi bồi hồi tưởng nhớ công ơn người đã đặt nền móng cho giải thưởng cao quý này.

Khi Bộ Giáo dục giao cho Khoa sinh, Trường ĐH Tổng hợp chịu trách nhiệm giảng dạy môn Sinh học năm thứ nhất, Trường ĐH Sư phạm Vinh, tôi được GS Đào Văn Tiến trực tiếp giao nhiệm vụ về giảng dạy động vật học.

Lúc này, sinh viên bộ môn Sinh học đã tề tựu đông đủ mà chưa có thầy. Tôi là một trong 3 cán bộ giáo dục đầu tiên của bộ môn Sinh học. Chân ướt chân ráo, chúng tôi phải bắt tay giảng dạy ngay. Không những thế, chúng tôi vừa làm cán bộ giáo dục vừa làm phụ tá, mua sắm thiết bị phục vụ các bài thực hành và giúp thư viện mua sách, tạp chí chuyên ngành…

Giáo sư Nguyễn Thúc Hào và vợ (Ảnh: Hiệu Minh Blog).

Rồi tôi được nhà trường cho đi làm nghiên cứu sinh. Khi lên làm thủ tục, thầy Hào (GS Nguyễn Thúc Hào, Hiệu trưởng ĐH sư phạm Vinh) căn dặn: “Anh đừng về nhà, cũng đừng viết thư về. Sang đến nơi hãy viết thư về. Trường cho anh đi, nhưng địa phương không thật đồng ý”.

Tôi thực hiện đúng lời thầy dặn nhưng ra đến Hà Nội vẫn phải quay về với lý do “đề tài của anh chưa có giáo sư hướng dẫn”. Tôi vẫn tưởng thật. Mãi đến lúc đại sứ quán Việt Nam tại Đức chờ mãi mà không thấy tôi sang.

Thì ra là “lý lịch”!. Đến lúc này tôi mới cảm nhận được cái chân tình trong lời căn dặn của thầy Hào. Lời thầy không còn là lời căn dặn của thủ trưởng với nhân viên mà như là lời cha dặn con. Nhớ lại, tôi không cầm được nước mắt.

Tôi vẫn còn nhớ như in, trong một buổi họp tổ trưởng chuyên môn toàn trường tại Diễn Lâm (huyện Diễn Châu (cũ), Nghệ An), Hiệu trưởng truyền đạt tư tưởng “ĐH sư phạm Vinh phải có mũi nhọn nghiên cứu khoa học”. Tôi nung nấu và quyết tâm thực hiện.

Đề tài “Cá sông Lam” được Bộ Giáo dục cấp bằng khen và thưởng hiện vật. Tiếp đó, tôi bảo vệ thành công luận án Phó tiến sĩ “Khu hệ cá lưu vực sông Lam”. Đề tài “Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn” của tôi không chỉ dừng lại là mũi nhọn trong nước mà còn vươn xa đến hợp tác nghiên cứu với các nhà khoa học Âu Mỹ.

Những thành tích của tôi vừa nêu đều là thành quả của tư tưởng chỉ đạo của vị sư biểu Nguyễn Thúc Hào.

Người thầy chưa từng gặp mặt

Hai vị sư biểu mà tôi vừa nêu là 2 người tôi được trực tiếp thụ giáo, còn một vị sư biểu khác ở tầm vĩ mô mà tôi chỉ được thừa hưởng gián tiếp thông qua các bài báo.

Tập san Đại học và Trung học chuyên nghiệp đã giúp tôi dần dần thấm nhuần và say sưa thực hiện nguyên lý giáo dục đại học của GS Tạ Quang Bửu, Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp: “Kết hợp giảng dạy, học tập với nghiên cứu khoa học phục vụ thực tiễn”.

Nhờ kết hợp giảng dạy, học tập với nghiên cứu khoa học mà tôi đã khơi dậy niềm đam mê học tập, nghiên cứu khoa học trong sinh viên và trao cho họ phương pháp tư duy khoa học. Tôi coi đó như là đôi cánh để khi bước vào đời, họ có thể tự trưởng thành, tự tiếp cận những tri thức mới.

Giáo sư Tạ Quang Bửu và Đại tướng Võ Nguyên Giáp (Ảnh: Báo Nhân dân).

Cũng qua đó mà tôi từng bước tự nâng cao trình độ. Tôi đã được Nhà xuất bản Giáo dục chọn là một trong 2 đồng tác giả viết trọn bộ giáo trình động vật có xương sống cả lý thuyết và thực hành dùng chung cho các trường đại học và cao đẳng sư phạm trong toàn quốc, trong khi tôi chưa có học vị tiến sĩ.

Tôi coi kết hợp giảng dạy, học tập với nghiên cứu khoa học là biện pháp quan trọng nhất để vừa tự nâng cao trình độ, vừa nâng cao chất lượng đào tạo đại học.

Nghiên cứu khoa học phục vụ thực tiễn trong nguyên lý đào tạo đại học của GS Tạ Quang Bửu có nghĩa là thầy và trò trong các trường đại học dùng chất xám của mình thông qua nghiên cứu khoa học để giải quyết những vấn đề mà thực tiễn xã hội đang đặt ra. Ngược lại xã hội phải cung cấp tài chính cho các trường đại học.

Những đề tài nghiên cứu khoa học của tôi đều nhằm phục vụ phát triển kinh tế, xã hội tỉnh Nghệ Tĩnh như đề tài “Cá sông Lam” hoặc rộng hơn là đề tài “Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn”.

Chính vì vậy mà tôi luôn nhận được sự giúp đỡ hết sức hiệu quả của Bộ trưởng Bộ Thủy sản Nguyễn Tấn Trịnh và Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ Tĩnh Trần Quang Đạt, giám đốc các vườn quốc gia trong vùng Bắc Trường Sơn và các tổ chức quốc tế như WWF, FFI, EU, Chương trình Việt Nam - Hà Lan, Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Đông Nam Á….

Từ nghiên cứu khoa học phục vụ thực tiễn mà tôi xây dựng được những tập thể thầy và trò. Tập thể này vừa tận dụng được tính uyên bác và kinh nghiệm của thầy, vừa kết hợp được sự nhạy bén và sức sáng tạo của trò.

Tập thể này thông qua nghiên cứu khoa học để nâng cao chất lượng đào tạo, giải quyết những vấn đề thực tiễn đang đặt ra vừa mang về một nguồn tài chính cho thầy và trò. Học viên cao học và nghiên cứu sinh của tôi, chẳng những không phải bỏ tiền túi để thu thập số liệu mà còn được trả tiền công.

Kết quả của hội thảo “Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn lần thứ 2” đã được đại sứ quán Đan Mạch tài trợ 2 triệu USD. Đây là một trong nhiều minh chứng đầy sức thuyết phục cho nguyên lý đào tạo đại học của GS Tạ Quang Bửu.

Dòng sông Lam êm ả, các Vườn Quốc gia Bến En (Thanh Hóa), Pù Mát (Nghệ An), Vũ Quang (Hà Tĩnh), Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Trị), Bạch Mã (Huế) hùng vĩ đều là những đại giảng đường.

Trong đó những tập thể thầy trò chúng tôi vừa giảng dạy, học tập, nghiên cứu khoa học và được nuôi dưỡng để từng bước trưởng thành một cách vững chắc dưới ánh sáng nguyên lý giáo dục đại học của GS Tạ Quang Bửu “Kết hợp giảng dạy, học tập với nghiên cứu khoa học phục vụ thực tiễn”.

Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự

(nguyên giảng viên Trường ĐH Vinh)

Nguồn: https://dantri.com.vn/giao-duc/nhung-vi-su-bieu-da-dan-dat-doi-toi-20260218220742731.htm