Mỗi lần gặp ông, chúng tôi đều đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác. Khó có thể tin, một cựu tù Côn Đảo bị kẻ thù hành hạ, đánh gãy mấy rẻ xương sườn lại sống thọ và tường minh đến thế. Còn ngưỡng mộ hơn, khi trong cuộc đời cách mạng của mình, ông đã ghi dấu ấn bằng nhiều ý tưởng, hành động táo bạo và nổi tiếng.

Trưởng thành từ những ngày chuẩn bị Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 tại quê hương Kim Thành, Hải Dương (nay là Thành phố Hải Phòng), bên cạnh nỗ lực cống hiến trong công tác, ông còn tự học để trở thành người uyên thâm về Hán tự, sử dụng thành thạo tiếng Pháp, tiếng Anh.

Gần một thế kỷ cuộc đời, đi qua những giai đoạn lịch sử của đất nước, trong hồi ức của người lão thành cách mạng Đoàn Duy Thành có biết bao kỷ niệm sâu sắc. Là người “trong cuộc”, lại là một cán bộ cấp cao của thời kỳ trước đổi mới năm 1986, chia sẻ với chúng tôi, ông bảo nhớ nhất là hình ảnh đói khổ của dân.

Đồng chí Đoàn Duy Thành kể: “Trước đổi mới, dân đói lắm. Khi là lãnh đạo Hải Phòng, tôi vô cùng day dứt khi chứng kiến người nghèo đến tập trung rất đông trước nơi làm việc của thành ủy, ủy ban để xin ăn. Có lần, tôi xuống xã Hòa Nghĩa, huyện Kiến Thụy chứng kiến 3 cháu nhỏ nằm đói lả trên giường. Hỏi bí thư, chủ tịch xã sao lại để tình hình như thế, thì các anh ấy trả lời quẩn quanh là vì ruộng đồng kém năng suất, rồi lại đổ cho nông dân bỏ ruộng, lười lao động... Tôi nói với lái xe của mình về nhà lấy gạo, nấu cơm ngay cho bọn trẻ. Cán bộ xã sợ quá, vội xin lấy gạo kho hợp tác xã để cứu đói cho dân”.

Trước tình hình đó, Hải Phòng đã đi tiên phong trong việc khoán hộ, giao ruộng cho nông dân, là cơ sở thực tiễn để Ban Bí thư ban hành Chỉ thị 100 về khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động (Khoán 100) vào đầu năm 1981. Sau đó 7 năm, Bộ Chính trị khóa VI ban hành Nghị quyết 10 về đổi mới quản lý nông nghiệp (Khoán 10), tạo bước phát triển đột biến về năng suất, sản lượng nông sản. Cùng với Vĩnh Phúc thời kỳ trước đó, Hải Phòng là một trong những nơi đi đầu đưa chủ trương “khoán quản trong sản xuất nông nghiệp” được hiện thực hóa, mà công đầu là nhờ sự quyết đoán, táo bạo “xé rào” của đồng chí Đoàn Duy Thành.

Bí thư Thành ủy Hải Phòng Đoàn Duy Thành thăm công trường đào kênh Cái Tráp, năm 1984. Ảnh chụp lại

Ông kể: “Việc khoán hộ, giao ruộng cho nông dân, tôi cũng đã suy nghĩ từ lâu. Sau sự việc Vĩnh Phúc tổ chức mô hình khoán bị phê phán, tôi vẫn về tỉnh này gặp Bí thư Tỉnh ủy Kim Ngọc để tìm hiểu. Cuối những năm 70, đầu những năm 80 của thế kỷ trước, tình hình lương thực ở Hải Phòng cũng như cả nước vô cùng căng thẳng. Tôi rất băn khoăn là trên đồng ruộng vựa thóc, một năm hai vụ chiêm mùa, xen một vụ màu, mà sao cứ đói triền miên. Ban đầu tôi nghĩ, nếu có cày bừa máy vào làm, có giống mới... chắc năng suất sẽ tăng. Nhưng rồi cày bừa máy, khoa học kỹ thuật, giống mới, phân bón, thuốc trừ sâu... được đầu tư, mà năng suất vẫn đi xuống. Tôi lại nhớ hồi nhỏ, nhà tôi ở Hải Dương cày cấy bình thường cũng được 100kg/sào, vậy mà giờ đây không được nổi 40kg/sào. Nguyên nhân cốt tử nào ở đây?”.

Với suy tư trăn trở ấy, đồng chí Đoàn Duy Thành (Chủ tịch UBND thành phố, sau là Bí thư Thành ủy Hải Phòng) quyết định trực tiếp dẫn đầu đoàn công tác (có chuyến ông đi một mình) đến kiểm tra tất cả các huyện ngoại thành Hải Phòng.

Khi trò chuyện với chúng tôi tại nhà riêng ở phố Đội Cấn (Hà Nội), ông có một không gian riêng lưu giữ những ghi chép thời kỳ ấy. Nên dù đã hàng chục năm trôi qua, nhưng khi được hỏi, những kỷ niệm mang dấu ấn bước ngoặt xưa vẫn hiện về rõ nét trong trí nhớ của ông.

Theo đó, một địa phương tiêu biểu của “đêm trước đổi mới” là xã Phục Lễ của huyện Thủy Nguyên. “Qua kiểm tra, chúng tôi thấy xã báo cáo, các cuộc họp hợp tác xã, xã viên thường xuyên đến đủ 100%. Đánh một hồi trống họp đảng bộ là 100% đảng viên có mặt. Thế nhưng năng suất lao động thì rất thất thường, ngày công cũng không khá. Xã viên cũng chỉ làm nhanh cho xong công việc của hợp tác xã, còn công sức tập trung vào ruộng 5% và đi bắt tôm cá ngoài sông, biển hoặc đi buôn bán lặt vặt. Kinh tế hợp tác xã chỉ cung cấp 20% cho cuộc sống gia đình họ, bởi vậy họ phải bươn chải bên ngoài là chính. Nhiều xã khi đó thiếu đói trầm trọng...”, ông kể.

Đồng chí Đoàn Duy Thành trò chuyện với phóng viên. Ảnh: BÍCH TRANG

Nhận định vấn đề mấu chốt ở đây là do khâu quản lý, chỉ có thay đổi cách quản lý nông nghiệp thì mới có thể làm chuyển biến tình hình. Chủ tịch Đoàn Duy Thành báo cáo vấn đề với Bí thư Tỉnh ủy Bùi Quang Tạo và được đồng tình, ủng hộ. Hai cán bộ chủ chốt trao đổi nhiều lần, khởi thảo dự thảo nghị quyết về “khoán sản” trong nông nghiệp.

Tuy nhiên, theo lời kể của đồng chí Đoàn Duy Thành, thời điểm bấy giờ, “khoán” vẫn là vấn đề tối kỵ. Thành ủy Hải Phòng nhiều lần họp nhưng vẫn chưa nhận được sự thống nhất cao. Bí thư Bùi Quang Tạo và đồng chí Đoàn Duy Thành chủ trương cùng với công tác vận động để tạo sự đồng thuận trong nội bộ, phải cho một huyện ra nghị quyết trước, để lấy ý kiến từ cơ sở, sau đó Thành ủy sẽ ra nghị quyết chính thức. Huyện Đồ Sơn được chọn làm trước thì điểm.

“Huyện này ra nghị quyết được 32 ngày thì Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng ra Nghị quyết 24 về khoán trong nông nghiệp vào tháng 8-1980. Ý Đảng hợp với lòng dân đã nhanh chóng được hiện thực hóa trong đời sống. Nhân dân hồ hởi đón nhận và lao động hăng say trên “mảnh ruộng của mình”. Khi đi cơ sở vào ngày 30, mồng Một Tết, tôi vẫn còn thấy bà con lao động trên cánh đồng. Một điều trước đây chưa từng xảy ra. Năng suất vì thế cũng tăng cao, trước đây cả năm cũng chỉ được 3,5 đến 3,8 tấn thóc/ha, mà ngay trong năm khoán đầu tiên đã tăng lên 4,5 - 5 tấn thóc/ha. Những năm sau đó, nông nghiệp Hải Phòng phát triển rất nhanh. Lương thực coi như đã tự túc được cho cả phi nông nghiệp. Không còn tình trạng hằng năm phải lên Trung ương xin gạo, xin mì. Hàng trăm đoàn của Trung ương và các địa phương trong cả nước kéo nhau về Hải Phòng để tham quan, học hỏi. Hải Phòng trở thành mô hình phát triển kinh tế năng động của cả nước...”, đồng chí Đoàn Duy Thành cười đầy tự hào khi nhắc đến những con số mang tính đột phá, mở lối cho sự phát triển đổi mới của Thành phố cảng Hải Phòng.

Trong câu chuyện với chúng tôi lúc sinh thời, nguyên Phó chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Đoàn Duy Thành cho rằng, để có được những thành công mang tính bước ngoặt ấy, bên cạnh sự thống nhất cao của đội ngũ lãnh đạo chủ chốt, nội bộ đồng thuận hơn, điều rất quan trọng khác là Hải Phòng đã tranh thủ sự đồng tình của các đồng chí lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước. Đích thân ông đã đến nhà Tổng Bí thư Lê Duẩn, báo cáo suốt 3 giờ về thực trạng nông nghiệp, nông dân và chủ trương “khoán” của Hải Phòng. Tổng Bí thư nghe rất kỹ và đồng tình. Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng bày tỏ sự đồng ý. Với Chủ tịch Trường Chinh, ông cũng báo cáo hai, ba lần.

“Để có thực tế thuyết phục, tôi đã báo cáo để anh Trường Chinh tới cơ sở, cung cấp các số liệu cụ thể, thiết thực về đời sống nhân dân, công chức. Cuối cùng, khi xin ý kiến lần cuối về khoán sản phẩm trong nông nghiệp ở Hải Phòng, anh đã đồng tình. Rất mừng là chủ trương của chúng tôi đã thành công trong thực tiễn, góp phần vào thành tựu của công cuộc đổi mới những năm sau này. Tôi cho rằng, mọi cuộc đổi thay, đổi mới mà xuất phát từ chính nhân dân, do nhân dân thúc đẩy và vì nhân dân, chắc chắn sẽ thành công. Mọi khó khăn đều sẽ vượt qua, tương lai sẽ tốt đẹp hơn, nếu thật sự biết lắng nghe tiếng lòng của nhân dân”, đồng chí Đoàn Duy Thành khẳng định.

Nguồn: https://www.qdnd.vn/chinh-tri/tiep-lua-truyen-thong/ong-xe-rao-o-hai-phong-1025721