Phục sinh liễn làng Chuồn

Tết này, liễn làng Chuồn (xã Phú An, H.Phú Vang cũ, nay là P.Mỹ Thượng, TP.Huế) sẽ "sống dậy" sau chừng 1 thập niên thất truyền. Điều thú vị là sự phục sinh ấy đến từ tấm lòng của một người gốc gác Hà thành - Ngô Quý Đức.

THẤT TRUYỀN TỤC CHƠI CHỮ XƯA

Cùng với nhiều đặc sản (rượu thơm, bánh khoái cá kình), làng Chuồn trứ danh xứ Huế nằm bên đầm Chuồn từ xa xưa đã nổi tiếng với nghề họa chữ cao quý. Chuồn là một làng nổi tiếng hiếu học, có nhiều người đỗ đạt, làm quan lớn trong triều. Truyền thống ấy đã in dấu rõ nét vào nghề làm liễn, từ khả năng viết chữ đẹp, sự am hiểu cái đẹp của nghệ thuật thư pháp đến việc hình thành lối chơi tao nhã treo liễn ngày tết hoặc dùng làm quà mừng, quà tặng mang tính văn hóa.

Trước kia, rất nhiều gia đình trong làng biết in liễn tết. Nghề thường được làm rộ từ khoảng tháng 10 âm lịch cho đến giáp tết, mỗi hộ in từ vài trăm đến vài nghìn bộ mỗi vụ. Thế nhưng, từ khoảng hơn 10 năm trước, nghề làm liễn làng Chuồn chỉ còn là cái tên khi nghệ nhân Huỳnh Lý, người cuối cùng giữ nghề, về với tiên tổ. Là người nặng lòng với di sản nghề truyền thống của VN, anh Ngô Quý Đức sau khi "dựng lại" thành công nhiều nghề thất truyền ở các tỉnh phía bắc đã đến cố đô Huế để lần tìm dấu tích nghề làm liễn làng Chuồn.

Phục sinh liễn làng Chuồn- Ảnh 2. — Dàn mẫu liễn được in trên giấy lên mặt gỗ thị

"Nhiều ngày điền dã ở làng Chuồn, điều làm tôi tiếc nuối nhất chính là bộ ván mộc bản in chữ Phúc cùng 2 câu đối của cụ Huỳnh Lý đã thất lạc. Con cháu không ai giữ nổi nghề và cũng không ai gìn giữ di sản của cụ. Tại chính ngôi làng từng sinh ra dòng liễn ấy, những gì còn sót lại chỉ là một bản liễn cũ được treo trong nhà thờ họ, lặng lẽ phai màu như chứng tích mỏng manh của một thời hưng thịnh", anh Đức bùi ngùi.

Từ năm 2022, anh Ngô Quý Đức đã nhiều lần lui tới làng Chuồn để tìm "manh mối". Đến năm 2025, sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, anh dành nhiều thời gian ở Huế để nghiên cứu bộ liễn còn sót lại cũng như tái tạo chân xác những chi tiết trên các bản vẽ kỹ thuật…

Phục sinh liễn làng Chuồn- Ảnh 3. — Hình ảnh liễn làng Chuồn (đại tự Phúc) cùng 2 câu đối được anh Ngô Quý Đức phục dựng qua đồ họa

KỲ CÔNG DỰNG LẠI MỘC BẢN

"Từ xưa, mỗi hộ dân trong làng Chuồn sẽ chuyên một đại tự, chẳng hạn nhà chữ Phúc, nhà thì chữ Lộc, Thọ… Nhưng khi tiếp cận thực tế, tôi chỉ tận mắt thấy 1 đại tự là chữ Phúc cùng 2 câu đối - vốn là sở trường của nhà cụ Huỳnh Lý. Từ việc sao chụp kết hợp với những hình ảnh liễn của hơn 10 năm trước trên mạng, tôi đã phục dựng thành công bản vẽ chi tiết đại tự Phúc với họa tiết tứ linh rất đẹp mắt", anh Ngô Quý Đức kể và cho biết thêm: "Cũng nhờ chuyên môn về công nghệ thông tin nên việc số hóa các hình ảnh tư liệu cũ, phục hồi nét vẽ, tái tạo bố cục… diễn ra thuận lợi. Xong công đoạn này, tôi mang đến cậy nhờ các nghệ nhân ở làng Thanh Liễu (Hải Dương cũ)".

Phục sinh liễn làng Chuồn- Ảnh 4. — Những nhát đục đầu tiên trên mộc bản in liễn làng Chuồn do anh Ngô Quý Đức khởi xướng

Nhiều năm nghiên cứu các dòng tranh dân gian in mộc bản, anh Đức cho biết để có được hình ảnh, chi tiết chuẩn của bộ liễn, việc khắc mộc bản đối với các nghệ nhân làng Thanh Liễu không khó, bởi làng này nổi tiếng với nghề khắc mộc bản triều Nguyễn. "Tìm được gỗ thị chuyên khắc mộc bản, tôi cùng các cụ trong làng đến đình thờ ông tổ nghề khắc ván in Lương Nhữ Hộc thắp nén nhang rồi đi những nhát đục đầu tiên. Sau 2 tháng miệt mài, các nghệ nhân đã cho ra bản in hoàn chỉnh. Ngày in thử, từng nét mực hiện lên giấy dó, sắc sảo trong từng chi tiết, tôi như vỡ òa vì hạnh phúc", anh nhớ lại.

Theo tư liệu còn sót lại và lời kể của người xưa, liễn làng Chuồn không phải là những tấm tranh treo chơi. Mỗi tấm thường cao gần 1 m, ngang khoảng 70 - 80 cm, đủ tạo thế trang trọng trên bàn thờ gia đình hay từ đường họ tộc. "Ngày trước, người ta thờ chữ rất nhiều", anh Đức nhắc lại. Chữ không chỉ để ngắm mà là lời răn, lời gửi gắm của tổ tiên cho con cháu. Bởi vậy, với anh, phục sinh liễn làng Chuồn không chỉ là khôi phục một sản phẩm thủ công đã mất mà là đưa trở lại một hình thức giáo dục truyền thống, nơi chữ nghĩa và đạo lý từng được đặt ở vị trí cao nhất trong mỗi ngôi nhà.

Phục sinh liễn làng Chuồn- Ảnh 5. — Mộc bản liễn làng Chuồn được khắc trở lại là cơ sở quan trọng cho việc phục sinh liễn làng Chuồn

Theo anh Đức, phục dựng không đồng nghĩa với sao chép nguyên xi quá khứ. Sau bộ chữ Phúc, anh dự định tiếp tục phục dựng chữ Lộc, chữ Thọ và các bộ chữ khác, từng bước tái hiện hệ liễn thờ từng phổ biến ở vùng đất này. Về lâu dài, liễn có thể được phát triển thêm bằng chữ Quốc ngữ nhưng vẫn giữ nguyên kỹ thuật khắc mộc bản, cách tạo nét và in màu truyền thống; đồng thời đa dạng hóa kích thước, từ bản lớn treo bàn thờ đến những phiên bản nhỏ hơn dùng trang trí, làm quà lưu niệm.

Phục sinh liễn làng Chuồn- Ảnh 6. — Mộc bản được khắc trong chính đền thờ ông tổ nghề mộc bản Lương Nhữ Hộc

Thách thức lớn nhất của việc phục dựng không nằm ở kỹ thuật mà ở tư liệu và tài chính. Một bộ mộc bản lớn bằng gỗ thị - loại gỗ phù hợp nhất để khắc mất khoảng 2 tháng chế tác, chi phí tối thiểu hơn 50 triệu đồng, chưa kể giấy, màu, công thợ. Hiện anh và cộng sự đang kêu gọi sự chung tay từ cộng đồng để từng bước hoàn thiện bộ liễn với kỳ vọng dòng tranh chữ này có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. (còn tiếp)

Ước vọng phục sinh tranh Tây Hồ

Tranh Tây Hồ, dòng tranh dân gian từng tồn tại ở Huế, nay đã biến mất hoàn toàn. Ngoài vài dòng nhắc mơ hồ trên mạng về sự tồn tại của làng tranh Tây Hồ, hầu như không còn tư liệu nào cho biết hình thức, đề tài hay kỹ thuật in khắc của dòng tranh này. Manh mối hiếm hoi đến từ một người Huế định cư lâu năm tại Mỹ, từng mang theo một số tranh in mộc bản của làng Tây Hồ để trưng bày. Tuy vậy, những hình ảnh còn lưu lại chỉ nhỏ bằng đầu ngón tay, khi phóng lớn đều vỡ nét. "Từ những mảnh tư liệu ít ỏi ấy, tôi đang lần dò, đối chiếu và phục dựng hình ảnh gốc, từng chi tiết của bức tranh, với ước vọng một ngày nào đó tranh Tây Hồ cũng sống lại như liễn làng Chuồn", anh Ngô Quý Đức chia sẻ.

Nguồn: https://thanhnien.vn/phuc-sinh-lien-lang-chuon-185260201225251464.htm