Quy hoạch không gian biển là công cụ quản trị đại dương dài hạn

Châu Âu coi quy hoạch không gian biển như công cụ thúc đẩy kinh tế biển xanh, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi và bảo vệ hệ sinh thái.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cạnh tranh tài nguyên và nhu cầu phát triển kinh tế xanh ngày càng gia tăng, nhiều quốc gia châu Âu coi quy hoạch không gian biển (MSP) như một công cụ chiến lược để khai thác hiệu quả tiềm năng đại dương. Không chỉ giúp giảm xung đột giữa các ngành kinh tế trên biển, MSP còn mở đường cho phát triển năng lượng tái tạo, du lịch, vận tải biển, nuôi trồng thủy sản và bảo tồn hệ sinh thái biển theo hướng bền vững.

Tháng 4/2025, Hy Lạp công bố Khung quy hoạch không gian biển quốc gia đầu tiên, trở thành một trong những quốc gia châu Âu mới nhất đẩy mạnh quản trị và phát triển kinh tế biển theo hướng bền vững.

Khung MSP của Hy Lạp bao gồm nhiều lĩnh vực then chốt như phát triển du lịch bền vững, bảo vệ di sản văn hóa dưới nước, hạ tầng vận tải biển, năng lượng gió ngoài khơi, nuôi trồng thủy sản và các dự án kết nối xuyên biên giới. Chính phủ Hy Lạp nhấn mạnh mục tiêu cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế biển với bảo vệ môi trường, phù hợp với Thỏa thuận Xanh châu Âu và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Tháng 4/2025, Hy Lạp công bố Khung quy hoạch không gian biển quốc gia đầu tiên. Ảnh: Greek Reporter. 

Châu Âu tiên phong xây dựng quy hoạch biển

Thực tế, châu Âu là khu vực đi đầu thế giới trong triển khai MSP. Từ đầu những năm 2000, các quốc gia như Đức, Na Uy, Bỉ và Hà Lan đã bắt đầu áp dụng mô hình này nhằm giải quyết áp lực ngày càng lớn từ các hoạt động kinh tế trên biển.

Đến năm 2014, Liên minh châu Âu (EU) ban hành Chỉ thị 2014/89/EU nhằm thiết lập khung pháp lý chung cho quy hoạch không gian biển tại các quốc gia thành viên. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, đưa MSP trở thành công cụ quản trị biển chính thức của châu Âu.

Theo chỉ thị, quy hoạch không gian biển là quá trình các cơ quan có thẩm quyền phân tích và tổ chức các hoạt động của con người trên biển nhằm đạt được các mục tiêu sinh thái, kinh tế và xã hội. Văn bản nhấn mạnh nhu cầu xây dựng một cơ chế quản trị tổng hợp trong bối cảnh không gian biển ngày càng chịu áp lực từ điện gió ngoài khơi, dầu khí, vận tải biển, đánh bắt thủy sản, du lịch, nuôi trồng thủy sản, khai thác khoáng sản và bảo tồn sinh thái biển.

Mục tiêu cốt lõi của MSP là phân bổ hợp lý các hoạt động kinh tế trong không gian đại dương để vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa giảm xung đột sử dụng tài nguyên và bảo vệ hệ sinh thái biển. Khác với cách quản lý truyền thống theo từng ngành riêng lẻ, MSP tiếp cận theo hướng tích hợp, xem biển là một không gian liên kết giữa kinh tế, môi trường và xã hội.

Tính đến tháng 9/2020, khoảng 22 quốc gia EU đã thông qua Quy hoạch không gian biển. Ảnh: European MSP Platform. 

Chỉ thị 2014/89/EU cũng yêu cầu các quốc gia áp dụng cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái nhằm bảo đảm các hoạt động kinh tế không vượt quá khả năng phục hồi của môi trường biển, đồng thời chú trọng mối liên kết giữa đất liền và biển như phát triển đô thị ven biển, hạ tầng cảng, xói lở bờ biển hay tác động của biến đổi khí hậu.

Một nội dung quan trọng khác là thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới giữa các quốc gia có chung vùng biển thông qua chia sẻ dữ liệu, phối hợp quy hoạch và tham vấn cộng đồng. Các lĩnh vực phải được xem xét trong MSP gồm nuôi trồng và khai thác thủy sản, năng lượng tái tạo ngoài khơi, vận tải biển, khu bảo tồn thiên nhiên, nghiên cứu khoa học, cáp ngầm, du lịch và di sản văn hóa dưới nước.

Theo quy định, các nước thành viên EU phải hoàn tất chuyển hóa chỉ thị vào luật quốc gia trước tháng 9/2016 và xây dựng quy hoạch không gian biển trước ngày 31/3/2021. Dù đưa ra khung pháp lý chung, EU vẫn trao cho các quốc gia quyền tự quyết về nội dung quy hoạch, mô hình quản lý và ưu tiên phát triển, đồng thời khẳng định chỉ thị không ảnh hưởng tới chủ quyền hay phân định biên giới biển theo UNCLOS.

Cân bằng lợi ích và thúc đẩy kinh tế biển xanh

Dù cùng tuân theo khung pháp lý của EU, cách triển khai MSP tại các quốc gia châu Âu lại rất khác nhau. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Marine Policy cho thấy tính linh hoạt trong quy định chung của EU đã tạo ra nhiều mô hình quy hoạch biển khác biệt giữa các nước Bắc Âu như Đan Mạch và Na Uy.

Tại Đan Mạch, quy hoạch biển được xây dựng theo hướng tích hợp mạnh với các chính sách môi trường và phát triển bền vững. Trong khi đó, Đức ưu tiên cấu trúc quản lý mang tính hành chính - pháp lý rõ ràng, đặc biệt phục vụ phát triển năng lượng gió ngoài khơi và logistics biển.

Ở Na Uy - quốc gia không thuộc EU nhưng có truyền thống quản trị biển lâu đời - MSP gắn chặt với chiến lược khai thác dầu khí, thủy sản và bảo tồn biển Bắc. Na Uy nổi bật với cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái, trong đó các quyết định phát triển kinh tế phải tính đến khả năng chịu tải của môi trường biển.

Các chuyên gia cho rằng khác biệt này xuất phát từ “văn hóa quy hoạch” của từng quốc gia, bao gồm hệ thống quản lý nhà nước, truyền thống quy hoạch lãnh thổ, ưu tiên phát triển kinh tế và mức độ tham gia của cộng đồng.

Một trong những thách thức lớn nhất của MSP tại châu Âu là cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường. Dù khái niệm “phát triển bền vững” xuất hiện dày đặc trong các văn bản chính sách, nhiều quốc gia vẫn gặp khó khăn trong việc chuyển hóa mục tiêu này thành các tiêu chí cụ thể.

Các nghiên cứu cũng cho thấy sự thiếu rõ ràng trong cách hiểu về phát triển bền vững khiến các nhóm quy hoạch phải tự diễn giải theo ưu tiên riêng. Một số quốc gia đặt trọng tâm vào tăng trưởng kinh tế biển, trong khi nơi khác ưu tiên bảo tồn môi trường hoặc an ninh năng lượng. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng MSP có thể trở thành công cụ hợp thức hóa các mục tiêu kinh tế hơn là bảo vệ đại dương nếu thiếu cơ chế giám sát và hướng dẫn rõ ràng.

Ngoài ra, quy hoạch biển ở châu Âu cũng đối mặt với nhiều thách thức xuyên biên giới. Biển là không gian liên thông nên các quyết định của một quốc gia có thể tác động tới nước láng giềng. Tranh chấp giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ liên quan đến vùng biển Aegean và Đông Địa Trung Hải là ví dụ điển hình cho yếu tố địa chính trị trong MSP.

Dù vậy, MSP vẫn được xem là nền tảng quan trọng để châu Âu phát triển kinh tế biển xanh. Theo chiến lược của EU, không gian biển tương lai sẽ đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi năng lượng, đặc biệt với điện gió ngoài khơi và hydro xanh.

Kinh nghiệm của châu Âu cho thấy quy hoạch không gian biển không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là chiến lược quản trị đại dương dài hạn. Việc xây dựng tầm nhìn tổng thể cho biển giúp các quốc gia khai thác hiệu quả tài nguyên, thúc đẩy tăng trưởng xanh và nâng cao khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu. 

Từ ngày 4-6/6/2026 tại phường Cửa Lò (Nghệ An), Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (05/6), Ngày Đại dương thế giới (08/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.

1. Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu - Từ chính sách đến hành động

- Thời gian: 8h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 942 6837 3034. Mật mã: KH0605.

2. Hội thảo Quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”

- Thời gian: 14h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 934 2999 5099. Mật mã: HT0506.

3. Chương trình nghệ thuật “Biển Việt Nam - Hành trình không gian xanh”

- Thời gian: 20h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

4. Lễ Phát động Quốc gia hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới, Ngày Đại dương thế giới, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026; Phát động phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp”

- Thời gian: 6h00 ngày 6/6/2026 

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

5. Triển lãm Kinh tế Biển xanh - Nông nghiệp và Môi trường bền vững

- Thời gian: Từ ngày 4-6/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/quy-hoach-khong-gian-bien-la-cong-cu-quan-tri-dai-duong-dai-han-d813104.html