Tháng 6, các vùng vải thiều tỉnh Bắc Ninh (khu vực huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang cũ) bước vào cao điểm thu hoạch. Trên những triền đồi ở xã Tân Sơn, phường Chũ hay xã Kiên Lao, từng đoàn xe thu mua nối nhau vào tận vườn. Dưới tán vải trĩu quả, câu chuyện của người trồng không chỉ còn là sản lượng mà là màu sắc, độ sáng vỏ và mẫu mã quả.
Với thị trường xuất khẩu, đặc biệt là Trung Quốc, hình thức quả vải đang trở thành yếu tố có ý nghĩa quyết định. Chỉ cần tỷ lệ nhất định quả bị chàm, thâm đen trên vỏ, giá trị cả lô hàng có thể bị giảm. Quả vẫn sử dụng được, nhưng mẫu mã kém khiến thương lái e ngại, thậm chí từ chối thu mua cho các đơn hàng xuất khẩu.
Vụ vải nhớ đời
Đứng giữa vườn vải đang vào vụ tại xã Tân Sơn (tỉnh Bắc Ninh), anh Ngô Văn Tĩnh vẫn nhớ rõ vụ thu hoạch năm trước. Khi đó, không ít quả trên cây xuất hiện vết thâm đen. Những quả này khó bán tươi, nhiều hộ phải chấp nhận chuyển sang bán làm nguyên liệu chế biến, giá trị thấp hơn.
Anh Ngô Văn Tĩnh (xã Tân Sơn) bên vườn vải thiều của gia đình. Ảnh: Phạm Minh.
“Năm ngoái có những vườn bị chàm đến khoảng một nửa diện tích. Quả bị chàm nhiều nên không bán được cho phía Trung Quốc. Nhiều hộ phải chuyển sang bán làm nguyên liệu chế biến đóng lon”, anh Tĩnh kể.
Nhìn những chùm vải đang chuyển màu trên cây, giọng anh nhẹ hơn: “Năm nay nhìn quả sáng hơn hẳn, tỷ lệ quả bị chàm giảm nhiều, tiêu thụ thuận lợi hơn vì thương lái Trung Quốc rất chuộng mẫu mã”.
Không chỉ ở Tân Sơn, tại vùng vải Bừng Núi, phường Chũ, anh Nguyễn Văn Sửu cũng nhận thấy sự thay đổi rõ rệt trong vườn nhà. Theo anh, màu vỏ quả năm nay sáng hơn, tỷ lệ quả bị thâm đen giảm mạnh so với vụ trước.
“Năm ngoái có thời điểm tôi kiểm tra thấy từ 40 - 50% số quả xuất hiện vết thâm đen. Thương lái Trung Quốc rất chê những lô hàng như vậy. Năm nay theo dõi thực tế chỉ còn khoảng 15% số quả bị ảnh hưởng. Điều tôi thấy rõ nhất là những cây được xử lý từ giai đoạn lộc phát triển đồng đều hơn, bật lộc sớm hơn khoảng 10 ngày so với những cây không xử lý”, anh Sửu nói.
Sự thay đổi ấy cho thấy người trồng vải đang nhìn nhận vấn đề theo hướng khác. Trước đây, chàm quả thường được hiểu là hiện tượng xuất hiện trên quả vào giai đoạn gần thu hoạch. Vì vậy, nhiều biện pháp xử lý tập trung vào phần tán, lá, quả. Nhưng thực tế sản xuất năm nay đang gợi mở cách tiếp cận sâu hơn: muốn quả đẹp, cây phải khỏe; muốn cây khỏe, đất phải được phục hồi và cân bằng.
Kết quả điều tra tại ba điểm theo dõi trong vụ vải năm nay cho thấy tín hiệu tích cực. Qua điều tra 829 quả tại các mô hình áp dụng giải pháp kỹ thuật, số quả xuất hiện triệu chứng chàm là 98 quả, chiếm 11,82%. Trong khi đó, trên các cây đối chứng không áp dụng giải pháp, điều tra 324 quả ghi nhận 95 quả bị chàm, tương ứng 29,32%.
Như vậy, tỷ lệ quả bị chàm trên các mô hình giảm gần 60% so với đối chứng. Đây là con số đáng chú ý, nhất là trong bối cảnh yêu cầu về mẫu mã quả vải ngày càng cao. Ở từng điểm theo dõi, sự khác biệt cũng khá rõ. Tại Tân Sơn, tỷ lệ nhiễm chỉ còn khoảng 9,9%. Tại Bừng Núi - nơi năm trước xuất hiện chàm quả khá phổ biến, tỷ lệ ghi nhận chỉ còn khoảng 15,9%. Còn tại xóm Họ, xã Kiên Lao, tỷ lệ quả bị chàm duy trì ở mức hơn 10%.
Muốn cây khỏe trước hết đất phải khỏe
Ông Lương Quang Ngọc, cán bộ kỹ thuật Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Bắc Ninh trực tiếp theo dõi mô hình cho biết, nếu trước đây nhiều nhà vườn thường coi chàm quả đơn thuần là một loại bệnh xuất hiện trên quả thì nay cách tiếp cận đã thay đổi đáng kể. Sức khỏe đất đang trở thành yếu tố ngày càng cần được quan tâm trong sản xuất vải thiều.
Ông Lương Quang Ngọc (giữa), cán bộ kỹ thuật Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Bắc Ninh kiểm tra chàm trên quả vải thiều. Ảnh: Phạm Minh.
“Đất cũng giống cơ thể sống. Sau nhiều năm canh tác liên tục, đặc biệt khi sử dụng nhiều phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, trong đất sẽ tồn tại những hợp chất tồn dư nhất định. Khi môi trường đất mất cân bằng, hệ vi sinh vật có lợi suy giảm, bộ rễ hoạt động kém hiệu quả thì cây cũng giảm sức chống chịu trước các tác nhân gây hại. Chúng ta thường tập trung nhìn lên tán cây, nhưng thực tế nhiều vấn đề lại bắt đầu từ dưới đất”, ông Ngọc phân tích.
Theo ông Ngọc, muốn cây khỏe trước hết đất phải khỏe. Việc phục hồi hệ sinh thái đất, tăng vi sinh vật có lợi, cải thiện khả năng tự làm sạch của đất và tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển đang dần trở thành xu hướng canh tác được nhiều nhà vườn quan tâm.
Cách nhìn này có ý nghĩa thực tế đối với vùng vải thiều. Sau nhiều năm thâm canh, áp lực về năng suất, mẫu mã và thị trường khiến người dân sử dụng nhiều vật tư nông nghiệp hơn. Nếu đất mất cân bằng, bộ rễ suy yếu, cây vải khó hấp thu dinh dưỡng hiệu quả, đồng thời giảm khả năng chống chịu trước thời tiết, sâu bệnh và các tác nhân bất lợi trong quá trình phát triển quả.
Từ góc độ doanh nghiệp nghiên cứu giải pháp sinh học, ông Nguyễn Hồng Vũ, cán bộ kỹ thuật Công ty Cổ phần Sinh thái xanh Việt Nam cho biết nhiều năm qua, đơn vị đã tập trung vào hướng tiếp cận dựa trên hệ sinh thái đất thay vì chỉ can thiệp trực tiếp lên quả.
Ông Nguyễn Hồng Vũ (bìa trái), nhân viên kỹ thuật Công ty Cổ phần Sinh thái xanh Việt Nam giải thích cơ chế của sản phẩm Blue Cozym và kiểm tra kết quả xử lý trên quả vải thiều. Ảnh: Phạm Minh.
“Blue Cozym là sản phẩm hỗ trợ kích hoạt và tăng hoạt động của hệ vi sinh vật có lợi trong đất, thúc đẩy quá trình phân giải các hợp chất tồn dư và cải thiện môi trường vùng rễ. Khi đất được cân bằng hơn, bộ rễ phát triển tốt hơn, cây hấp thu dinh dưỡng hiệu quả hơn và tăng khả năng chống chịu trước các điều kiện bất lợi trong quá trình sinh trưởng và phát triển quả”, ông Vũ cho biết.
Theo ông Vũ, một cây vải có nền tảng tốt ngay từ giai đoạn bật lộc thường giữ được mẫu mã quả ổn định hơn cho đến khi chín. Điều này cũng phù hợp với quan sát thực tế của những nhà vườn như anh Sửu khi các cây được xử lý từ sớm có lộc phát triển đều hơn, bật lộc sớm hơn và tỷ lệ quả bị ảnh hưởng thấp hơn.
Yêu cầu của thị trường đối với quả vải ngày càng khắt khe. Nếu trước đây người mua chủ yếu quan tâm đến giá cả thì nay mẫu mã, độ đồng đều, màu sắc vỏ quả và chất lượng cảm quan đang trở thành yếu tố quyết định giá trị sản phẩm.
Biểu đồ tỷ lệ quả nhiễm bệnh trên mô hình giảm gần 60% so với đối chứng. Ảnh: Phạm Minh.
Những quả vải sáng màu, ít khuyết tật không chỉ giúp người dân bán được giá tốt hơn mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường yêu cầu chất lượng cao. Đó là những thị trường đòi hỏi quy trình canh tác an toàn, kiểm soát tồn dư hóa chất, truy xuất được nguồn gốc và duy trì sự ổn định giữa các lô hàng.
Hướng đi dựa trên sức khỏe đất, cân bằng hệ sinh thái và nâng cao sức chống chịu tự nhiên của cây trồng đang là cách tiếp cận bền vững cho vùng vải thiều. Muốn nâng giá trị vải thiều Bắc Ninh, người trồng phải bắt đầu từ những yếu tố nền tảng hơn gồm đất, rễ, hệ vi sinh vật và sự cân bằng sinh thái trong vườn.
Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/suc-khoe-dat-quyet-dinh-mau-ma-vai-thieu-d815957.html
![[Ảnh] Rèn bản lĩnh, vững chuyên môn: Sôi nổi công tác huấn luyện chiến sĩ pháo binh](https://vphoto.vietnam.vn/thumb/1200x675/vietnam/resource/IMAGE/2026/06/30/1782815602541_lu-368-1875-4571-jpg.webp)
