Tết xưa qua sách

Nhắc đến Tết Nguyên đán, người ta thường nghĩ đến sự đoàn viên, mâm cỗ ngày xuân, những phong tục quen thuộc trong đời sống dân gian. Bên cạnh cái Tết của muôn dân, trong lịch sử Việt Nam còn tồn tại một không gian Tết rất khác - Tết nơi cung đình, gắn liền với nghi lễ, quyền lực và trật tự của triều đình phong kiến. Cuốn sách Tết chốn vàng son (Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh) của tác giả Lê Tiên Long mở ra cho người đọc cánh cửa bước vào không gian đặc biệt ấy.

Tết chốn vàng son

Chia sẻ về Tết Nguyên đán, Tiến sĩ Nguyễn Thị Nguyệt - người chuyên nghiên cứu lĩnh vực văn hóa dân gian cho rằng: Tết Nguyên đán có nguồn gốc rất lâu đời, gắn với nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Tết có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa - tinh thần của người Việt, không chỉ với tư cách là ngày lễ lớn nhất trong năm mà còn là thời điểm hội tụ của nhiều giá trị lịch sử, xã hội và tâm linh đã được bồi đắp qua hàng ngàn năm. Tết cũng gắn chặt với các phong tục truyền thống, từ nếp nhà sum họp, mâm cỗ cúng gia tiên đến lì xì, cầu may đầu năm, tất cả tạo nên không khí thiêng liêng và ấm áp của mùa xuân.

Tái hiện Tết xưa  trong Chương trình “Tết Việt tại Hoàng thành Thăng Long” năm 2025. Ảnh: TTXVN

Trong tâm thức của mỗi người Việt, Tết luôn có “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ/ Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”, thế nhưng, phong vị Tết xưa, đặc biệt là Tết trong cung đình lại có nhiều khác biệt. Điểm hấp dẫn của Tết chốn vàng son nằm ở cách tác giả tái hiện đời sống Tết trong cung đình xưa một cách sinh động, gần gũi. Tết không chỉ là dịp nghỉ ngơi hay vui xuân mà còn là thời điểm đặc biệt quan trọng về mặt chính trị và văn hóa. Trong những ngày đầu năm, nhà vua thay mặt quốc gia cử hành các nghi lễ lớn như tế trời đất, ban lịch mới, ban thưởng cho quần thần, thể hiện vai trò trung tâm của vương quyền trong đời sống tinh thần xã hội.

Tác giả nhìn Tết ở góc nhìn cung đình, một góc nhìn vốn xa lạ với phần đông độc giả hiện đại. Trong Tết chốn vàng son, Tết lại bắt đầu từ rất sớm, với hàng loạt công việc chuẩn bị mang tính nghi lễ và hành chính. Cuốn sách dẫn dắt người đọc theo nhịp chảy của mùa xuân cung đình: từ khâu chuẩn bị trước Tết với hàng loạt nghi thức chặt chẽ, cho đến những ngày chính Tết và các hoạt động đầu năm. Qua từng câu chuyện nhỏ, người đọc hiểu thêm vì sao mỗi nghi lễ đều mang ý nghĩa sâu xa, phản ánh quan niệm về trật tự xã hội, về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và thần linh trong tư duy người xưa.

Sách viết: “Ngày Tết, triều đình phong kiến nước ta tiến hành hàng loạt nghi lễ phức tạp, nhưng tập trung vào 2 mảng chính là tế và lễ. Về tế, quan trọng nhất là vua tế trời đất, tế các thần kỳ và tế tổ tiên. Vua là “thiên tử”- con trời, nên sẽ thay mặt thần dân trăm họ để tế trời, cầu trời cho một năm mới...”. Cùng với đó là rất nhiều câu chuyện thú vị từ việc tập trận đầu xuân, đầu xuân - tế xuân hưởng, vua Gia Long ăn Tết ở Thăng Long, vua Minh Mạng ăn Tết, đầu xuân - hoàng tử khai giảng.... đến các thú chơi trong cung đình ngày Tết. Có thể kể đến như âm nhạc cung đình, chén trà đầu xuân của vua chúa, thậm chí là ngăn tệ cờ bạc đầu xuân.

Theo chia sẻ của tác giả, độc giả ngày nay sẽ tò mò như vua có thưởng Tết cho bề tôi hay không, nghi thức cúng tế trong triều đình Việt có gì khác với các nước đồng văn? Câu trả lời sẽ được giải đáp trong cuốn sách nhỏ này. Tác giả cũng hy vọng thông qua sách, độc giả trẻ sẽ biết thêm nhiều điều thú vị, qua đó hiểu thêm về các triều đại cũng như lịch sử, văn hóa nước nhà.

Thêm trân trọng giá trị văn hóa truyền thống

Dù dựa trên sử liệu, Tết chốn vàng son không mang màu sắc khô cứng của sách lịch sử thuần túy. Tác giả chọn lối kể chuyện nhẹ nhàng, chú trọng chi tiết đời sống, khiến hình ảnh vua quan ăn Tết, thưởng Tết, du xuân hay tổ chức lễ nghi hiện lên vừa trang trọng vừa gần gũi.

Trong Tết chốn vàng son, người đọc cũng nhận ra nhiều phong tục Tết ngày nay có nguồn gốc từ cung đình, sau đó lan tỏa ra đời sống dân gian. Điều này giúp ta hiểu rằng Tết không chỉ là một dịp lễ truyền thống mà còn là kết tinh của lịch sử, văn hóa và những lớp trầm tích thời gian.

Nhà văn Yên Ba khi nói về Tết chốn vàng son cho rằng: “Mạnh dạn gọi là một cuốn “sử”, cũng bởi vì tác giả chủ yếu dựa vào những cuốn chính sử đồ sộ của ông cha, làm cái công việc tỉ mẩn là lọc lựa, biên chép, kết nối các dữ kiện, nhân vật, chuyện kể, hình thành những câu chuyện nhỏ, để người của hôm nay biết chuyện của hôm xưa, nơi chốn cung đình đã đón xuân, ăn Tết như thế nào”.

Với nội dung giàu giá trị văn hóa, giọng văn dễ tiếp cận và chủ đề phù hợp không khí đầu xuân, Tết chốn vàng son là một cuốn sách đáng đọc trong những ngày Tết. Không chỉ để biết thêm chuyện xưa, cuốn sách còn gợi cho người đọc sự trân trọng đối với những giá trị văn hóa truyền thống đã góp phần tạo nên bản sắc Tết Việt qua nhiều thế kỷ.

Độc giả Nguyễn Thị Huyền (ngụ phường Trấn Biên, tỉnh Đồng Nai) cho rằng: Tết cũng là dịp đọc và hiểu về Tết cổ truyền của dân tộc, đặc biệt là Tết xưa. Một giá trị của Tết chốn vàng son là khả năng kết nối quá khứ với hiện tại. Khi hiểu rõ Tết cung đình, ta dễ dàng nhận ra nhiều phong tục Tết dân gian ngày nay có cội rễ từ chốn triều nghi xưa. Những nghi thức đã được giản lược, biến đổi để phù hợp với đời sống bình dân, nhưng tinh thần cốt lõi - sự hướng về cội nguồn, mong cầu hòa hợp và khởi đầu mới - vẫn được giữ lại. Cuốn sách vì thế không chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp người đọc nhìn Tết hiện đại bằng con mắt thấu hiểu hơn, trân trọng hơn.

Nhật Hạ

Nguồn: https://baodongnai.com.vn/dong-nai-cuoi-tuan/202602/tet-xua-qua-sach-f0729d7/