Từ đồi đất dốc đến thương hiệu cà phê Sơn La

Kỳ I: Vươn lên trở thành ngành hàng nông nghiệp chủ lực

Từ những đồi đất dốc khô cằn nơi vùng cao, cây cà phê đã vươn lên trở thành ngành hàng nông nghiệp chủ lực, mở ra cơ hội thoát nghèo, làm giàu cho người dân Sơn La. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và những yêu cầu mới từ thị trường toàn cầu, hành trình phát triển của cà phê Sơn La đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng: hoặc tiếp tục phát triển theo lối cũ với những giới hạn cố hữu, hoặc thực hiện một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ để vươn tới những giá trị cao hơn.

Từ cây trồng thử nghiệm đến trụ cột của kinh tế nông nghiệp

Nhìn lại chặng đường phát triển kinh tế nông nghiệp của Sơn La, có thể thấy dấu ấn của cây cà phê gắn liền với quá trình đổi mới tư duy sản xuất nông nghiệp của tỉnh.

Những năm đầu thập niên 1990, khi cây cà phê được đưa vào trồng trên vùng đất Sơn La, ít người nghĩ rằng loại cây này có thể tạo nên sự thay đổi lớn lao đến vậy. Khi đó, phần lớn diện tích đất dốc vẫn được sử dụng để trồng ngô, sắn với năng suất thấp, đời sống của nhiều hộ dân còn gặp không ít khó khăn.

Trong bối cảnh đó, việc phát triển cây cà phê được xem là một hướng đi mới nhằm khai thác lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Thực tiễn đã chứng minh đây là một lựa chọn đúng đắn. Từ vài nghìn héc ta ban đầu, đến nay Sơn La đã hình thành vùng cà phê Arabica lớn nhất Việt Nam với hơn 33.600 ha, tập trung chủ yếu tại 48 xã, phường, trong đó khu vực trồng tập trung tại 28 xã, phường. Hàng chục nghìn hộ dân có nguồn thu nhập ổn định từ cây cà phê; nhiều địa phương từng khó khăn đã từng bước chuyển mình nhờ sự phát triển của ngành hàng này.

Quan trọng hơn, cây cà phê đã góp phần làm thay đổi tư duy sản xuất của người dân. Từ sản xuất tự cung tự cấp, người dân từng bước tiếp cận sản xuất hàng hóa, tham gia liên kết chuỗi giá trị, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và từng bước hội nhập với thị trường.

Có thể khẳng định, cây cà phê không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi nông nghiệp của Sơn La theo hướng hiện đại hơn.

Khi lợi thế tự nhiên trở thành giá trị cạnh tranh

Không phải ngẫu nhiên Sơn La trở thành thủ phủ Arabica của Việt Nam. Thiên nhiên đã dành cho vùng đất này những điều kiện đặc biệt mà ít địa phương nào có được. Độ cao từ 600 đến hơn 1.200 mét so với mực nước biển, khí hậu mát mẻ quanh năm, nền nhiệt phù hợp cùng sự chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn đã tạo nên những hạt cà phê mang hương vị riêng biệt.

 

Nông dân Sơn La thu hoạch cà phê

Nhiều chuyên gia trong ngành đánh giá Arabica Sơn La có hương thơm thanh, vị chua dịu, hậu vị ngọt và phù hợp với xu hướng tiêu dùng cà phê chất lượng cao trên thế giới.

Từ lợi thế ấy, thương hiệu cà phê Sơn La từng bước được khẳng định. Chỉ dẫn địa lý “Cà phê Sơn La” được bảo hộ, nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP, nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã xây dựng được chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ.

Nhưng nếu nhìn rộng hơn trong bức tranh toàn cầu, có thể thấy lợi thế tự nhiên chỉ là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ để tạo nên một thương hiệu mạnh. Thế giới hiện nay không thiếu những vùng trồng cà phê có điều kiện tương tự. Điều làm nên sự khác biệt không nằm ở khí hậu hay đất đai, mà nằm ở cách mỗi địa phương tổ chức sản xuất, quản lý chất lượng và xây dựng thương hiệu. Đó là bài toán mà Sơn La đang phải đối mặt.

Những giới hạn của mô hình phát triển cũ

Sự phát triển nhanh của ngành cà phê trong nhiều năm qua mang lại những kết quả tích cực, nhưng cũng bộc lộ không ít hạn chế.

Ở nhiều nơi, sản xuất vẫn còn manh mún, quy mô nhỏ lẻ. Mối liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa thực sự bền vững. Tỷ lệ chế biến sâu còn thấp. Giá trị gia tăng tạo ra từ mỗi hạt cà phê chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.

Một thực tế đáng suy nghĩ là dù sở hữu vùng nguyên liệu Arabica lớn nhất cả nước nhưng phần lớn sản phẩm vẫn được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu hoặc sơ chế. Trong khi đó, giá trị lớn nhất của ngành cà phê lại nằm ở chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Điều này khiến người sản xuất dễ bị tác động bởi biến động giá cả và phụ thuộc vào thị trường nguyên liệu.

Mặt khác, xu thế phát triển của thế giới đang thay đổi rất nhanh. Nếu trước đây chất lượng sản phẩm là yếu tố quan trọng nhất thì hiện nay, yếu tố môi trường, trách nhiệm xã hội và khả năng truy xuất nguồn gốc đang trở thành những tiêu chuẩn bắt buộc. Những yêu cầu ấy đặt ra sức ép chưa từng có đối với ngành cà phê.

Ngã rẽ của một ngành hàng chủ lực

Có thể nói, ngành cà phê Sơn La đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng trong quá trình phát triển.

Một bên là mô hình sản xuất truyền thống dựa vào lợi thế tự nhiên và xuất khẩu nguyên liệu. Một bên là con đường phát triển mới dựa trên khoa học công nghệ, chuyển đổi số, sản xuất sinh thái, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.

Sự lựa chọn này không chỉ quyết định tương lai của ngành cà phê mà còn tác động trực tiếp đến đời sống của hàng chục nghìn hộ dân đang gắn bó với loại cây trồng này.

Nhận diện rõ những cơ hội và thách thức đó, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Sơn La đã ban hành Kết luận số 607-KL/TU ngày 22/4/2026 về phát triển sản xuất, chế biến, tiêu thụ cà phê bền vững theo hướng sinh thái đến năm 2030, định hướng đến năm 2035. Đây không chỉ là định hướng cho một ngành hàng nông nghiệp mà còn là chiến lược phát triển kinh tế quan trọng của tỉnh trong giai đoạn mới.

Bởi hơn ai hết, Sơn La hiểu rằng muốn đi xa hơn trên thị trường toàn cầu, hạt cà phê không thể chỉ mang theo hương vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc. Nó cần mang theo cả giá trị của đổi mới sáng tạo, trách nhiệm môi trường và một thương hiệu đủ mạnh để cạnh tranh trong thế giới đang thay đổi từng ngày.

Bùi Thu Hà - Trường Chính trị tỉnh

Nguồn: https://sonla.dcs.vn/tin-tuc-su-kien/noi-dung/tu-doi-dat-doc-den-thuong-hieu-ca-phe-son-la-8003.html