Xây dựng hành lang pháp lý cho cửa khẩu thông minh

VTV.vn - Bộ Tài chính đang khẩn trương dự thảo Thông tư quản lý hải quan qua cửa khẩu thông minh, tạo bứt phá cho thương mại xuyên biên giới.

Áp lực hạ tầng trước nhu cầu giao thương ngày càng tăng

Theo thống kê mới nhất từ Bộ Tài chính, hoạt động thương mại biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc trong hơn 4 tháng đầu năm 2026 chứng kiến những bước tăng trưởng vượt bậc với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt hơn 93,3 tỷ USD. Con số này chiếm tới khoảng 27% tổng kim ngạch thương mại của cả nước, một lần nữa khẳng định vị thế đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc đối với nền kinh tế Việt Nam. Sự bứt phá mạnh mẽ của dòng chảy hàng hóa mang lại nguồn thu lớn nhưng đồng thời cũng đặt hệ thống hạ tầng cửa khẩu đường bộ trước những bài kiểm tra đầy thách thức.

Thông tin từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy, tại các địa bàn trọng điểm như Lạng Sơn và Quảng Ninh, áp lực điều tiết giao thông và thông quan hàng hóa luôn ở mức báo động đỏ. Đặc biệt vào những thời điểm cao điểm thu hoạch nông sản, hàng nghìn xe container từ khắp các tỉnh thành đổ về khu vực biên giới tạo nên những nút thắt cổ chai lớn, tiềm ẩn nguy cơ gây ùn ứ nghiêm trọng. Thực trạng này đòi hỏi cần sớm chuyển dịch sang mô hình tự động hóa toàn diện.

Nhận diện rõ bối cảnh đó, ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, khẳng định việc xây dựng dự thảo Thông tư quy định quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc là yêu cầu cấp thiết. Đây là giải pháp gốc rễ để thực hiện mục tiêu chuyển đổi số và hiện đại hóa ngành Hải quan trong giai đoạn mới.

Thực tiễn triển khai thí điểm mô hình cửa khẩu thông minh tại một số địa phương biên giới thời gian qua cho thấy, nếu thiếu một quy định thống nhất về quy trình nghiệp vụ, phương thức quản lý, chia sẻ dữ liệu và cơ chế phối hợp giữa các lực lượng chức năng sẽ rất khó phát huy hiệu quả tổng thể. Do đó, việc ban hành thông tư mới sẽ đóng vai trò như một bộ khung chuẩn hóa, làm nền tảng để vận hành đồng bộ hệ thống trên toàn tuyến biên giới.

Thiết lập quy trình số hóa toàn diện tại biên giới

Theo dự thảo đang được lấy ý kiến, Thông tư mới sẽ thiết lập một hành lang pháp lý chi tiết quy định cụ thể quy trình thủ tục hải quan điện tử, phương thức kiểm tra, giám sát hàng hóa và phương tiện vận tải. Điểm cốt lõi của văn bản này là xây dựng cơ chế trao đổi thông tin dữ liệu tự động theo thời gian thực giữa các cơ quan quản lý hai nước, đồng thời phân định rõ ràng trách nhiệm của doanh nghiệp kinh doanh hạ tầng cửa khẩu thông minh cùng các đơn vị liên quan.

Điểm nhấn mang tính đột phá của mô hình cửa khẩu thông minh chính là việc áp dụng phương thức giám sát hải quan số hóa toàn diện. Hệ thống này dựa trên nền tảng tích hợp công nghệ cao bao gồm mạng lưới camera thông minh giám sát đa điểm, seal định vị điện tử (thiết bị chì niêm phong thông minh tích hợp định vị GPS chống kiểm tra trái phép) gắn trên từng thùng container, dữ liệu vận chuyển số hóa và một nền tảng quản lý tập trung. Sự kết hợp này cho phép cơ quan hải quan theo dõi, kiểm soát toàn bộ quá trình lưu chuyển của hàng hóa từ khi bước vào khu vực cửa khẩu cho đến khi hoàn thành thông quan mà không làm gián đoạn dòng lưu thông.

Lượng phương tiện chở hàng hóa lên khu vực cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị tăng mạnh

Cục Hải quan đánh giá cao việc chuẩn hóa quy trình quản lý trên nền tảng số vì sẽ góp phần rút ngắn tối đa thời gian thông quan cho mỗi phương tiện. Việc giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức hải quan vừa giúp hạn chế tối đa tình trạng ùn tắc tại khu vực cửa khẩu vào mùa cao điểm, vừa nâng cao tính minh bạch, ngăn ngừa các hành vi nhũng nhiễu. Đồng thời, hệ thống phân tích dữ liệu thông minh sẽ hỗ trợ đắc lực cho công tác phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại thông qua cơ chế tự động cảnh báo và kiểm soát rủi ro từ xa.

Việc ban hành thông tư này là bước cụ thể hóa chủ trương của Chính phủ về thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, phát triển cửa khẩu thông minh và xây dựng hải quan số, hải quan thông minh theo Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030. Khi hành lang pháp lý này đi vào cuộc sống sẽ giải quyết dứt điểm tình trạng manh mún, tự phát trong việc ứng dụng công nghệ tại các địa phương biên giới hiện nay.

Cần có khung pháp lý chung

Ghi nhận thực tế tại các địa phương biên giới, nhu cầu về một thông tư hướng dẫn thống nhất đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Tại Lạng Sơn, mô hình cửa khẩu thông minh đang được thí điểm triển khai tại khu vực Hữu Nghị - Hữu Nghị Quan với định hướng số hóa quy trình điều tiết phương tiện, quản lý luồng hàng và giám sát hải quan tự động. Trong khi đó, tỉnh Quảng Ninh cũng đang đẩy mạnh xây dựng mô hình cửa khẩu số tại Móng Cái nhằm tăng năng lực thông quan và kết nối hạ tầng logistics xuyên biên giới.

Ông Nguyễn Văn Trường, Phó Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng - Lạng Sơn chia sẻ với báo giới rằng, việc ứng dụng công nghệ số bước đầu đã mang lại những hiệu quả rất rõ nét. Thời gian xử lý thủ tục cho mỗi phương tiện đã được rút ngắn đáng kể, tình trạng ùn ứ cục bộ tại các ngả đường dẫn vào cửa khẩu giảm mạnh, tính minh bạch trong điều hành hoạt động xuất nhập khẩu được nâng cao. Tuy nhiên, ông Trường cũng thẳng thắn chỉ ra rằng quá trình triển khai hiện vẫn vấp phải nhiều rào cản do chưa có quy định pháp lý thống nhất cho mô hình cửa khẩu thông minh.

Nhiều quy trình nghiệp vụ hiện nay vẫn phải xây dựng dựa trên phương thức quản lý truyền thống, gây ra sự khập khiễng khi áp dụng vào các thiết bị công nghệ hiện đại. Mô hình cửa khẩu thông minh đòi hỏi một cơ chế chia sẻ dữ liệu tập trung, kết nối liên thông theo thời gian thực và quy định rõ ràng trách nhiệm phối hợp giữa lực lượng hải quan, bộ đội biên phòng, kiểm dịch và các đơn vị kinh doanh kho bãi. Nếu không quy định rõ ràng, cơ chế phối hợp trong kiểm tra, giám sát hàng hóa sẽ dễ rơi vào chồng chéo hoặc đùn đẩy trách nhiệm khi có sự cố kỹ thuật xảy ra.

Có thể thấy, việc thiếu hành lang pháp lý đồng bộ khiến địa phương gặp rất nhiều lúng túng trong quá trình kêu gọi và triển khai đầu tư hạ tầng số. Việc kết nối dữ liệu giữa các đơn vị nội địa cũng như kết nối với phía bạn gặp khó khăn vì không có chuẩn chung. Khi có quy định thống nhất từ trung ương, việc triển khai tại các tỉnh biên giới sẽ thuận lợi hơn rất nhiều, giúp tối ưu hóa hiệu quả phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp.

Ở góc độ trực tiếp chịu tác động, cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các đơn vị cung ứng dịch vụ logistics bày tỏ sự đồng thuận và kỳ vọng rất lớn vào dự thảo Thông tư này. Đối với các doanh nghiệp, thời gian chờ đợi tại cửa khẩu chính là thước đo của chi phí. Việc thông quan chậm một ngày không chỉ làm tăng chi phí lưu kho, lưu bãi, chi phí vận hành phương tiện mà còn làm giảm chất lượng, thậm chí gây hư hỏng đối với các mặt hàng nông sản tươi sống, làm mất uy tín với đối tác nước ngoài.

Doanh nghiệp đặt kỳ vọng mô hình cửa khẩu thông minh, dưới sự bảo trợ của một hành lang pháp lý minh bạch, sẽ giúp loại bỏ các chi phí ẩn phát sinh do thủ tục rườm rà. Nếu dữ liệu khai báo được kết nối đồng bộ giữa hệ thống của doanh nghiệp và cơ quan quản lý, việc điều tiết luồng xe và giám sát hàng hóa sẽ diễn ra tự động, nhanh hơn rất nhiều so với việc nộp chứng từ giấy và kiểm tra thủ công.

Theo nhận định của các chuyên gia kinh tế, trong bối cảnh cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu giữa hai nước đang dịch chuyển mạnh sang các nhóm hàng có yêu cầu khắt khe về thời gian như linh kiện điện tử, hàng tiêu dùng nhanh và đặc biệt là sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới, tốc độ thông quan chính là năng lực cạnh tranh. Yêu cầu đặt ra là phải xây dựng bằng được mô hình quản lý hiện đại, tự động hóa toàn bộ các khâu trung gian và kết nối dữ liệu theo thời gian thực. Đây là đòn bẩy thúc đẩy thương mại biên giới phát triển theo hướng hiện đại, minh bạch và bền vững, tạo lợi thế lớn cho hàng hóa Việt Nam tiến sâu vào thị trường quốc tế./.

Nguồn: https://vtv.vn/xay-dung-hanh-lang-phap-ly-cho-cua-khau-thong-minh-100260522220906385.htm