200 năm làng ngói âm dương Lũng Rì

Nằm lọt thỏm giữa những dãy núi đá dựng đứng vùng non nước Cao Bằng, làng ngói Lũng Rì, xã Hạnh Phúc hiện ra như bức tranh cổ kính với những mái nhà sàn xám màu rêu phong.

Người làm ngói âm dương ở Lũng Rì tâm niệm nghề “gia truyền” của tổ tiên cần lưu giữ và phát triển - Ảnh: TRẦN NHÂN QUYỀN

Và đặc biệt, sản phẩm làng nghề truyền thống này vẫn đang được nhiều thị trường xa xôi săn đón. Nó có giá trị rất riêng, rất độc đáo để chứng minh rằng không phải cái gì xưa cũ cũng lỗi thời...

Ở nơi đây, những lò lửa luôn rực cháy trong suốt hơn 200 năm qua và những bàn tay cần cù của người Nùng An vẫn miệt mài nhào nặn đất đai thành hình hài của di sản.

Thỉnh thoảng nghe chỗ này chỗ kia, ở TP.HCM, Đồng Nai hay Hà Nội, Hạ Long lợp ngói làng mình, họ lợp lớp nhà, lợp cổng biệt thự, ở những ô trang trí trong những tòa nhà sang trọng, nghe cũng thích lắm. Ngói Lũng Rì, sản phẩm truyền thống của người mình được đón nhận ở nhiều nơi.

MẠC VĂN HÒA

Trải nghiệm sự biến hóa của đất, nước, gió và lửa

Để đến được làng Lũng Rì, tôi phải vượt qua con dốc dài dựng đứng với những khúc cua ngặt nghèo, nơi cây cối và những ngôi nhà sàn thấp thoáng che khuất tầm nhìn. 

Nhưng khi lên đến đỉnh, một không gian khoáng đạt mở ra với những ruộng ngô xanh mướt và những mái ngói nhấp nhô giữa hai dãy núi đá xanh thẫm.

Tôi xắn tay áo, thử một lần làm "thợ ngói" tại xưởng ngói của ông Mạc Văn Hòa giữa làng. Cảm giác đầu tiên khi bước chân vào hố đất sét đã được ủ nước là sự mát lạnh, dẻo quánh của đất mịn kẹp giữa các kẽ ngón chân. 

Đất nặng đến mức mỗi bước nhấc chân lên đều cảm thấy một sức hút lớn từ lòng đất, đó là lúc người thợ cảm nhận được "độ chín" và sự kết dính của nguyên liệu. 

Khi đặt dải đất lên khuôn gỗ tròn và bắt đầu quay bàn xoay, tôi mới hiểu sự khó nhọc của nghề. Đôi bàn tay phải vừa nhẹ nhàng để không làm biến dạng vừa phải đủ lực để gạt phẳng mặt ngói, chỉ một chút lơ đãng viên ngói sẽ nứt ngay khi phơi.

Chủ lò Mạc Văn Hòa là thợ ngói lành nghề. Ông cười bảo tôi: "Làm cái này phải tỉ mẩn lắm". Bởi lẽ nếu không tỉ mẩn, khéo léo và sành sõi sẽ khó có thể kiểm soát được cuộc chơi biến hóa của đất, nước, gió và lửa. 

Ông Hòa kể rằng thỉnh thoảng làng lại đón những nhóm khách Tây từ Pháp, Đức, Bỉ, Anh, Hà Lan... đến trải nghiệm. Họ rất thích thú khi tự tay đóng khuôn ngói. 

Có những cô gái trẻ xinh đẹp, dù đôi tay lấm lem bùn đất nhưng ánh mắt rạng ngời khi thấy viên ngói mình làm ra phẳng phiu, đẹp đẽ. Những vị khách này chính là những sứ giả, giúp nghề ngói âm dương của người Nùng An được quảng bá đi khắp thế giới.

Cảm giác thỏa mãn nhất là khi dùng sợi dây thép nhỏ "cắt" ống đất làm đôi, tách rời các mảnh ngói ra khỏi khuôn như mở một món quà vừa hoàn thiện. 

Và tuyệt vời hơn cả là khi được nghe tiếng "đanh" như tiếng kim loại lúc gõ hai viên ngói đạt chuẩn vào nhau - một phần thưởng âm thanh sướng tai sau bao ngày trực chiến bên lò nung hừng hực khói lửa.

Thợ ngói Mạc Văn Hòa và những viên ngói đang được hong khô - Ảnh: THÁI LỘC

Có thể bạn quan tâm

Chồng cũ Lan Phương nói 'khó khăn để ở bên các con'David Duffy, chồng cũ của Lan Phương chia sẻ "khó khăn để ở bên các con hoặc biết đầy đủ hơn về cuộc sống hàng ngày của chúng".

Thời tiết ngày 27/6: Nắng nóng bao trùm miền Trung, nhiều nơi ở Bắc Bộ có mưa dôngNgày 27/6, nắng nóng tiếp tục bao trùm nhiều tỉnh từ Thanh Hóa đến Duyên hải Nam Trung Bộ, có nơi nhiệt độ vượt 38 độ C, khu vực Bắc Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ chiều tối và đêm mưa rào và dông.

Động đất tại Venezuela: Số người thiệt mạng tăng lên 920 ngườiNgày 26/6, Venezuela thông báo số nạn nhân thiệt mạng do hai trận động đất mạnh xảy ra đồng thời tại nước này hôm 24/6 đã tăng lên 920 người, ngoài ra có 3.360 người khác bị thương.

Làng nghề truyền đời

Nghề làm ngói âm dương ở Lũng Rì có lịch sử đã hơn 200 năm với nhiều thế hệ nối truyền. Với người Nùng An, mái ngói không chỉ để che mưa nắng, giúp nhà sàn mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông mà còn là biểu tượng của sự giao hòa âm - dương, đất - trời. 

Ông Mạc Văn Hòa chia sẻ nghề này đã thấm vào huyết quản ông từ khi mới 16 tuổi, học từ cha và ông nội bằng cách quan sát rồi tự làm.

Quy trình làm ngói khá công phu. Khó nhất là khâu chọn đất. Người thợ phải tìm loại đất sét dẻo, mềm; sau đó cho trâu giẫm nhiều ngày cho nhuyễn rồi mới đắp thành ụ lớn. 

Công đoạn "lọc sỏi" cũng đầy kỳ công: người thợ xẻ từng lát đất mỏng, ném mạnh vào ụ đất để những viên sỏi lộ ra rồi nhặt bỏ. Cứ "gọt, ném, gọt, ném" liên tục cho đến khi đất sạch tuyệt đối mới đắp khuôn với hình khối chữ nhật. Một người thợ giỏi mỗi ngày có thể lọc đủ đất để làm ra 300-400 viên ngói.

Theo người thợ Lâm Văn Bách, nghề ngói Lũng Rì đang đối mặt với không ít khó khăn. Nguồn đất sét đẹp trong vùng gần như đã cạn kiệt, các chủ lò phải lặn lội đi xa bốn, năm chục cây số để mua đất về. 

Củi nung cũng là một gánh nặng kinh tế khi mỗi lò cần khoảng 20 khối củi với chi phí lên tới 14-15 triệu đồng. Vì thế từ hơn 40 hộ làm nghề trước đây, nay Lũng Rì chỉ còn khoảng 22 hộ bám trụ.

Người dân ở đây vẫn sống cảnh "nghề nông nhàn", dù coi làm ngói là thu nhập chính nhưng vẫn phải làm ruộng rẫy ngô khoai để đảm bảo lương thực. 

Thu nhập mỗi tháng của một thợ ngói chăm chỉ dao động khoảng 5-6 triệu đồng. Trừ hết chi phí củi, đất, tiền công bốc ngói, tiền lãi thực sự còn lại rất ít khiến làng nghề cứ "teo tóp" dần.

Lọc đất là khâu quan trọng nhất trong quy trình làm ngói Lũng Rì - Ảnh: THÁI LỘC

Ngói Lũng Rì đi muôn phương

Dù khó khăn, nhưng thương hiệu ngói Lũng Rì vẫn âm thầm khẳng định vị thế của mình. Không chỉ quẩn quanh trong bản làng, ngói Lũng Rì nay đã "xuống núi", đi khắp Quảng Ninh, Hải Phòng, Hà Nội, Ninh Bình, TP.HCM... 

Anh Lâm Văn Bách tự hào cho biết trong làng có những người như ông Lục Văn Thành chuyên kết nối, đưa ngói đi tiêu thụ ở những thị trường xa xôi.

Điều thú vị là ở Lũng Rì có những "đội lợp ngói" chuyên nghiệp. Khi có công trình cần lợp ngói âm dương, chỉ cần một cuộc điện thoại là 5-6 người đàn ông trong làng lại lên xe lên đường. Họ đi khắp nơi, từ Hà Nội, Bắc Giang đến tận miền Trung như Hà Tĩnh, Nghệ An. 

Hoa Kỳ - Việt Nam: Đừng bỏ lỡ

Việt Nam khuyến khích doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư vào công nghệ caoSáng 26/6, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tiếp ông Jeff Place, Giám đốc Chuỗi cung ứng của Tập đoàn Coherent (Hoa Kỳ). Tại buổi tiếp, Phó Thủ tướng khẳng định Việt Nam khuyến khích các doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và công nghiệp bán dẫn.

Khuyến khích các doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư trong lĩnh vực công nghệ caoPhó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết Việt Nam hoan nghênh các doanh nghiệp Hoa Kỳ tiếp tục mở rộng hoạt động tại Việt Nam, nhất là trong các ngành công nghệ cao và lĩnh vực có giá trị gia tăng lớn.

Việt Nam - Hoa Kỳ tăng cường hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranhVTV.vn - Ngày 22/6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp Quyền Bộ trưởng Bộ Hải quân Hoa Kỳ Hùng Cao.

Thậm chí ngói Lũng Rì còn được lợp trên những kiến trúc cảnh quan hoặc trang trí trên các tòa nhà sang trọng, cổng biệt thự, những resort ở TP.HCM, Lâm Đồng, Đồng Nai, Hà Nội hay Hạ Long...

Với mức tiền công khoảng 500.000 đồng/ngày, những người thợ lợp ngói không chỉ đi để mưu sinh mà còn mang theo kỹ thuật lợp ngói âm dương độc đáo - nơi mỗi mét vuông cần khoảng 70-80 viên xếp chồng sấp ngửa. 

Việc họ đi khắp nơi chẳng khác nào là một cách trình diễn và quảng bá nét đẹp văn hóa của người Nùng An đến với nhiều vùng miền trên khắp đất nước.

Mỗi khi nghe tin ngói làng mình được lợp trên những công trình lớn, những người thợ như ông Bách, ông Hòa lại cảm thấy ấm lòng. 

Bởi lẽ, những viên ngói ấy không chỉ là đất sét nung qua lửa mà còn chứa đựng cả "hồn cốt" của người dân vùng cao nguyên đá, đang góp phần gìn giữ vẻ đẹp truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Để dễ hình dung về sự bền bỉ của nghề, có thể ví mỗi lò ngói nung 15 ngày đêm như một cuộc "vượt cạn" của đất.

Từ những khối đất sét vô hình, trải qua sự nhào nặn của bàn chân, sự sắc lẹm của sợi dây thép và sức nóng rực của lửa củi, những viên ngói ra đời mang theo tiếng vang của kim loại, sẵn sàng che chở cho những ngôi nhà qua bao mùa mưa nắng.

THÁI LỘC

Nguồn: https://tuoitre.vn/200-nam-lang-ngoi-am-duong-lung-ri-20260615104538032.htm