Cuộc cách mạng thay đổi triết lý ứng phó thiên tai
Dự báo dựa trên tác động là bước đi đột phá giúp chuyển đổi căn bản công tác phòng chống thiên tai, tích hợp sâu sắc dữ liệu thời tiết thời gian thực với bản đồ phòng vệ.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường•26/06/2026
Từ thông số vật lý khô khan đến những con số biết nói
Nhiều thập kỷ qua, ngành Khí tượng thủy văn Việt Nam vận hành chủ yếu theo phương thức dự báo truyền thống. Người dân và các cơ quan quản lý đã quen thuộc với những bản tin mang tính chất thông số vật lý thuần túy như: bão áp thấp nhiệt đới giật cấp bao nhiêu, lượng mưa đo được bao nhiêu milimét. Triết lý tiếp cận này dù phản ánh chính xác trạng thái của tự nhiên nhưng lại để lại một khoảng trống lớn trong việc định lượng mức độ thiệt hại thực tế đối với đời sống kinh tế - xã hội.
Chủ động ứng phó thiên tai, bảo vệ an toàn người dân
PGS.TS Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, thực hiện theo hướng dẫn của Tổ chức Khí tượng Thế giới, Việt Nam đang tiến hành một cuộc cách mạng mang tính bước ngoặt là dịch chuyển từ dự báo tác động tiến dần lên dự báo dựa trên tác động. Điểm khác biệt cốt lõi của phương pháp mới này là việc tích hợp các dữ liệu thời tiết thực tế với mức độ dễ bị tổn thương của từng đối tượng cụ thể trong xã hội.
Theo PGS.TS Mai Văn Khiêm, một bản tin dự báo dựa trên tác động sẽ không chỉ dừng lại ở cảnh báo sức gió hay lượng mưa, mà phải chỉ rõ có bao nhiêu khu vực, bao nhiêu hộ dân sẽ bị chia cắt; bao nhiêu tàu thuyền bị ảnh hưởng và cụ thể những xã, phường nào sẽ bị ngập lụt để chính quyền lên phương án di dời chuẩn xác.
Bình luận về tính thực tiễn của xu hướng này, TS. Nguyễn Ngọc Huy, Chuyên gia Nghiên cứu thời tiết và cảnh báo thiên tai cực đoan khẳng định, biến đổi khí hậu đã làm cho các kịch bản lũ lụt trở nên cực kỳ khó đoán định, đặc biệt là tại các vùng đồng bằng và đô thị đang bị bê tông hóa mạnh mẽ.
Để dự báo chính xác, TS. Nguyễn Ngọc Huy cho rằng, hệ thống buộc phải bổ sung nhiều ‘biến số’ phức tạp ngoài lượng mưa, tiêu biểu là yếu tố thủy triều. Kinh nghiệm thực tế tại miền Trung cho thấy, nếu mưa lớn ở thượng nguồn trùng với thời điểm thủy triều dâng cao gây hiện tượng ‘hàn cửa sông’, nước lũ sẽ bị giữ lại, dâng ngược vào khu dân cư với tốc độ kinh hoàng. Việc số hóa các biến số địa hình và thủy văn này chính là chìa khóa để đưa dự báo dựa trên tác động từ lý thuyết vào đời sống.
Thách thức số hóa và tầm nhìn liên quốc gia
Dù mang lại lợi ích to lớn cho các doanh nghiệp và hạ tầng kinh tế, việc triển khai dự báo dựa trên tác động tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu và đối mặt với bài toán dữ liệu. PGS.TS Mai Văn Khiêm thẳng thắn nhìn nhận rằng, phương pháp này đòi hỏi một nguồn dữ liệu kinh tế - xã hội được cập nhật liên tục theo thời gian thực. Hiện nay, cơ quan khí tượng mới chỉ dừng lại ở việc chồng chập các bản đồ nguy cơ thiên tai lên bản đồ hạ tầng dân cư dựa trên số liệu thống kê hằng năm.
Ứng dụng công nghệ hiện đại trong dự báo, giám sát và cảnh báo sớm thiên tai
Để thấy rõ sự cần thiết của dữ liệu thời gian thực, PGS.TS Mai Văn Khiêm đưa ra một ví dụ sinh động là nếu một đợt thiên tai đổ bộ vào đúng thời điểm lúa chuẩn bị thu hoạch, tính dễ bị tổn thương của ngành nông nghiệp sẽ cực kỳ cao. Ngược lại, nếu vụ mùa đã gặt xong hoặc các công trình xây dựng đã hoàn thiện kiên cố, mức độ thiệt hại sẽ giảm đi đáng kể. Do đó, đây không phải là công việc đơn độc của ngành khí tượng, mà đòi hỏi sự bắt tay phối hợp chặt chẽ từ các cơ quan phòng chống thiên tai và chính quyền địa phương trong việc chia sẻ, cập nhật các lớp dữ liệu động về kinh tế.
Bên cạnh sự phối hợp trong nước, tầm nhìn toàn cầu và hợp tác quốc tế cũng là mắt xích không thể tách rời. Thiên tai không có biên giới, đặc biệt là với các lưu vực sông lớn chảy vào Việt Nam như sông Hồng hay sông Mê Công. Việc chủ động chia sẻ dữ liệu thủy văn liên quốc gia từ phía thượng nguồn sẽ giúp hệ thống cảnh báo sớm của chúng ta có thêm thời gian chuẩn bị vững vàng, không bị bất ngờ trước những dòng lũ từ bên ngoài bờ cõi.
Công nghệ, sự thấu hiểu của người dân và tinh thần hợp tác toàn diện chính là ba chân kiềng vững chắc để biến ‘lá chắn số’ thành người bảo vệ tin cậy cho mỗi gia đình Việt Nam.
Việt Nam khuyến khích doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư vào công nghệ caoSáng 26/6, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tiếp ông Jeff Place, Giám đốc Chuỗi cung ứng của Tập đoàn Coherent (Hoa Kỳ). Tại buổi tiếp, Phó Thủ tướng khẳng định Việt Nam khuyến khích các doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và công nghiệp bán dẫn.
Bước chuyển mình sang mô hình dự báo dựa trên tác động là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự chung tay đồng bộ không chỉ của ngành khí tượng thủy văn mà còn của các cấp chính quyền, toàn xã hội và cả cộng đồng quốc tế. Bằng cách số hóa và tích hợp liên tục bức tranh kinh tế - xã hội vào các kịch bản thời tiết cực đoan, chúng ta đang từng bước chuyển từ thế phòng vệ bị động sang chủ động thích ứng.
Việc xây dựng thành công một mạng lưới thông tin liên thông, liền mạch sẽ tạo ra một hệ sinh thái an toàn vững chắc, nơi con người không còn chật vật chống đỡ mà hoàn toàn tự tin làm chủ kịch bản chung sống hòa bình với thiên nhiên.
