Hệ thống cảnh báo thiên tai đang trở thành ‘lá chắn số’ giúp xã hội chuyển đổi mạnh mẽ từ phòng vệ bị động sang thế chủ động thích ứng an toàn trước mọi biến động phức tạp của thời tiết.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường•26/06/2026
Trái tim của công nghệ thời gian thực
Biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện xa xôi của tương lai mà đã hiển hiện rõ nét qua những hình thái thời tiết cực đoan xảy ra hằng ngày. Tần suất các trận lũ quét, sạt lở đất tại Việt Nam đang gia tăng đáng báo động, không chỉ cuốn trôi tài sản mà còn để lại những vết thương lòng nhức nhối cho cộng đồng. Trong bối cảnh đó, ngành khí tượng thủy văn đã thiết lập một hệ thống cảnh báo thời gian gần thực như một vũ khí then chốt để giành lại quyền chủ động trước thiên nhiên.
Trạm cảnh báo rủi ro thiên tai sớm được lắp đặt tại xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau
Theo PGS.TS Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, ‘trái tim’ của hệ thống này vận hành dựa trên nguồn dữ liệu khổng lồ được tích hợp từ nhiều nguồn xã hội hóa và nhà nước. Hệ thống hiện khai thác dữ liệu từ gần 4.000 trạm đo mưa tự động trên toàn quốc với độ trễ truyền tin chỉ từ 3 đến 5 phút sau mỗi giờ.
Bên cạnh đó, mạng lưới 10 hệ thống radar thời tiết bao phủ toàn quốc quét với tần suất 10 phút một lần cho phép tính toán, ước lượng lượng mưa cực ngắn từ 1 đến 3 giờ tới. Đây là khoảng thời gian vàng bổ trợ cho các vùng thiếu trạm quan trắc bề mặt. Để làm giàu thêm dữ liệu đầu vào, các mô hình dự báo số từ 6 đến 24 giờ cùng dữ liệu vệ tinh tính toán độ ẩm đất cập nhật 6 tiếng một lần liên tục được phân tích nhằm xác định các ngưỡng cảnh báo rủi ro chi tiết đến tận cấp xã.
Nhìn vào bức tranh tổng thể, TS. Nguyễn Ngọc Huy, Chuyên gia Nghiên cứu thời tiết và cảnh báo thiên tai cực đoan, đưa ra một góc nhìn bình luận sâu sắc về tâm lý tiếp nhận của dư luận. Những hình ảnh sạt lở đất cục bộ thường tạo ra xung đột cảm xúc mạnh mẽ vì tính chất khốc liệt, mất mát tức thì về người và của.
Tuy nhiên, nếu xét trên diện rộng, các đợt lũ lụt diện rộng mới chính là tác nhân gây ra thiệt hại kinh tế khổng lồ, làm gián đoạn chuỗi sản xuất kinh doanh và ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu con người. Sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và cái nhìn toàn cảnh về đa thiên tai sẽ giúp chúng ta không rơi vào tình cảnh ‘chạy theo’ sự cố sạt lở cục bộ mà bỏ quên thảm họa ngập lụt ở vùng hạ du.
Thách thức hạ tầng và nỗ lực đưa dữ liệu đến từng cụm dân cư
Dù sở hữu hệ thống tính toán tối tân, việc vận hành ‘lá chắn số’ tại Việt Nam vẫn đối mặt với những rào cản địa hình chia cắt phức tạp. PGS.TS Mai Văn Khiêm thẳng thắn chia sẻ, khi các thiên tai cực đoan vượt quá sức chịu đựng của hạ tầng, hệ thống viễn thông có thể bị tê liệt. Thực tế các trận bão lớn như bão Yagi đã chứng minh gió bão và lũ lụt có thể đánh sập các trạm sóng, làm đứt gãy mạch máu thông tin.
Hơn nữa, việc truyền tin từ cấp tỉnh, cấp xã đến các trưởng thôn, trưởng bản ở vùng núi cao hiểm trở mất rất nhiều thời gian do giao thông bị chia cắt, khiến thông tin khó lòng tiếp cận kịp thời đến từng hộ dân đang bám bản định cư trên các sườn đồi.
Cơ quan khí tượng thủy văn thiết lập sơ đồ cảnh báo sạt lở đất
Để khắc phục độ trễ dữ liệu và nguy cơ mất liên lạc, cơ quan khí tượng thủy văn đã áp dụng các giải pháp linh hoạt. Theo PGS.TS Mai Văn Khiêm, các dự báo viên luôn ứng trực 24/24 giờ để theo dõi radar nhằm đưa ra cảnh báo sớm qua các nhóm mạng xã hội như Zalo, kết nối trực tiếp đến ban chỉ huy phòng thủ dân sự của các địa phương và chủ tịch UBND cấp xã, phường. Song song đó, các giải pháp thông tin liên lạc qua vệ tinh đang được Ban Chỉ đạo Quốc gia đẩy mạnh để giải quyết nút thắt chia cắt tại các vùng cô lập.
Đồng tình với việc công nghệ phải đi đôi với thực tiễn, TS. Nguyễn Ngọc Huy nhấn mạnh máy móc không thể thay thế hoàn toàn ý thức của con người. Khi các trạm BTS bị đánh đổ hoặc ngập lụt gây mất sóng, mọi thiết bị thông minh đều trở nên vô hiệu. Do đó, giải pháp tối ưu nhất là quay về với giá trị cốt lõi của phương châm ‘4 tại chỗ’, chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa và xây dựng một văn hóa ứng phó thiên tai không chủ quan. Việc chuẩn bị sẵn sàng các kịch bản sơ tán, kiên cố hóa nhà cửa và dự trữ nhu yếu phẩm chính là mảnh ghép hoàn hảo để tối ưu hóa sức mạnh mà hệ thống cảnh báo sớm mang lại.
Việt Nam khuyến khích doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư vào công nghệ caoSáng 26/6, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tiếp ông Jeff Place, Giám đốc Chuỗi cung ứng của Tập đoàn Coherent (Hoa Kỳ). Tại buổi tiếp, Phó Thủ tướng khẳng định Việt Nam khuyến khích các doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và công nghiệp bán dẫn.
Công nghệ hiện đại với hàng ngàn trạm quan trắc thời gian thực hay hệ thống radar tinh vi đã mở ra một bước ngoặt lớn trong công tác phòng chống thiên tai tại Việt Nam. Tuy nhiên, trước sức mạnh tàn phá khốc liệt và những kịch bản khó lường của tự nhiên, không một hệ thống máy móc nào có thể bảo vệ chúng ta tuyệt đối nếu bối cảnh hạ tầng viễn thông bị đứt gãy.
Do đó, ‘lá chắn số’ kiên cố nhất không chỉ nằm ở những thuật toán trên màn hình hiển thị mà phải được hiện thực hóa bằng chính ý thức phòng ngừa, sự chuẩn bị kỹ lưỡng theo phương châm ‘4 tại chỗ’ và tinh thần cảnh giác của mỗi cá nhân, trước biến đổi thời tiết cực đoan.
