ASEAN giữ cân bằng trong thế giới bất định

Trong một thế giới ngày càng bất định bởi xung đột địa chính trị, cạnh tranh chiến lược và nguy cơ phân mảnh kinh tế toàn cầu, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang cho thấy một đặc điểm nổi bật: khả năng biến thách thức thành động lực hợp tác, biến sức ép bên ngoài thành cơ hội củng cố nội lực.

Trong bài viết mới được đăng tải trên trang chủ của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), các chuyên gia quốc tế nhận định, khả năng chống chịu của ASEAN ngày càng trở thành lợi thế chiến lược quan trọng, giúp khu vực duy trì tăng trưởng, giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực châu Á - Thái Bình Dương và tạo dựng niềm tin với các đối tác toàn cầu.

Đánh giá được đưa ra trong bối cảnh môi trường quốc tế tiếp tục chứng kiến nhiều biến động lớn, từ xung đột kéo dài tại Trung Đông, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn cho tới nguy cơ phân mảnh kinh tế và gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Những sức ép đó đặt ra thách thức ngày càng lớn đối với vai trò của ASEAN.

Trong thế giới bất định, ASEAN luôn theo đuổi cách tiếp cận dựa trên đối thoại, kiềm chế và cân bằng lợi ích. Nguồn: Reuters

Tuy nhiên, thay vì bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu, ASEAN lại đang nổi lên như một trong số ít khu vực vẫn kiên trì theo đuổi chủ nghĩa đa phương, thúc đẩy hợp tác kinh tế và duy trì cơ chế đối thoại giữa các bên khác biệt lợi ích. Sau gần sáu thập niên phát triển, ASEAN không chỉ trở thành một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới, mà còn từng bước xây dựng được khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế, tài chính và địa chính trị.

Chính điều đó khiến câu chuyện về ASEAN hiện nay không còn đơn thuần là vấn đề tăng trưởng kinh tế hay hội nhập khu vực, mà phản ánh cách Đông Nam Á đang nỗ lực định hình một mô hình phát triển linh hoạt và cân bằng trong một thế giới ngày càng phân cực.

Từ khu vực “mong manh” đến trung tâm tăng trưởng năng động

ASEAN được thành lập năm 1967 tại Bangkok, Thái Lan trong bối cảnh Đông Nam Á còn đối mặt với nhiều bất ổn chính trị, chia rẽ chiến lược và nền tảng kinh tế hạn chế. Khi đó, ít người hình dung rằng khu vực từng bị xem là “điểm nóng” của cạnh tranh địa chính trị lại có thể trở thành một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới.

Tuy nhiên, qua nhiều thập niên, ASEAN từng bước xây dựng lòng tin giữa các quốc gia thành viên, thúc đẩy hợp tác kinh tế và định hình các cơ chế khu vực dựa trên nguyên tắc đồng thuận, không can thiệp và đối thoại.

Một trong những dấu mốc quan trọng là việc thành lập Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) năm 1992. Sau đó, việc hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) tiếp tục thúc đẩy thương mại nội khối, sản xuất xuyên biên giới và thu hút đầu tư quốc tế.

Kết quả là ASEAN đang nổi lên như một cực tăng trưởng mới của kinh tế thế giới. Theo số liệu từ ASEANStats, GDP cộng gộp của khu vực đã tăng từ khoảng 2.500 tỷ USD năm 2015 lên 4.300 tỷ USD năm 2025. Giá trị thương mại hàng hóa gần như tăng gấp đôi, từ 2.300 tỷ USD lên 4.400 tỷ USD trong cùng giai đoạn. Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) cũng tăng mạnh từ 115,4 tỷ USD lên gần 242 tỷ USD.

Những con số này phản ánh niềm tin ngày càng lớn của cộng đồng quốc tế đối với Đông Nam Á như một trung tâm sản xuất, tiêu dùng và đổi mới sáng tạo đang lên. Trong bối cảnh nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc sau đại dịch Covid-19 và căng thẳng địa chính trị, ASEAN được xem là điểm đến hấp dẫn nhờ thị trường rộng lớn, lực lượng lao động trẻ và vị trí chiến lược trong thương mại quốc tế.

Khả năng chống chịu hình thành qua khủng hoảng

Điểm đáng chú ý là năng lực chống chịu của ASEAN không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, mà được hình thành qua hàng loạt cuộc khủng hoảng khu vực và toàn cầu.

Sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 - 1998, ASEAN nhận thức rõ sự cần thiết phải tăng cường cơ chế phối hợp và giám sát kinh tế khu vực. Quy trình Giám sát ASEAN được triển khai năm 1998 nhằm nâng cao khả năng cảnh báo sớm và phối hợp chính sách. Tiếp đó, Sáng kiến Chiang Mai ra đời năm 2000 với sự tham gia của ASEAN+3 đã tạo nền tảng cho hợp tác tài chính khu vực, giúp các nước tăng khả năng ứng phó với biến động tài chính toàn cầu.

Trong đại dịch Covid-19, ASEAN tiếp tục thể hiện năng lực thích ứng thông qua việc duy trì kết nối chuỗi cung ứng, thúc đẩy hợp tác y tế và triển khai Kế hoạch Hành động Hà Nội nhằm giảm thiểu tác động của dịch bệnh đối với kinh tế khu vực.

Ngay cả trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông làm gia tăng nguy cơ gián đoạn năng lượng và vận tải toàn cầu, ASEAN vẫn nhanh chóng thúc đẩy các cơ chế hợp tác nhằm bảo đảm an ninh năng lượng. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 ở Cebu, Philippines đầu tháng 5 này, các nhà lãnh đạo khu vực đã kêu gọi sớm gia hạn Thỏa thuận An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA), qua đó tăng cường khả năng phối hợp ứng phó trước các cú sốc về năng lượng.

Khả năng phản ứng nhanh với khủng hoảng nhưng đồng thời vẫn duy trì tầm nhìn dài hạn đã trở thành đặc điểm nổi bật của ASEAN. Đây cũng là lý do khiến khu vực tiếp tục duy trì động lực tăng trưởng trong khi nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới đối mặt với nguy cơ suy giảm.

Theo dự báo của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Đông Nam Á đang phát triển có thể đạt mức tăng trưởng khoảng 4,6% trong năm 2026, nhờ nhu cầu nội địa ổn định và đầu tư hạ tầng tiếp tục mở rộng.

Giữ cân bằng giữa cạnh tranh địa chính trị

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay đối với ASEAN là môi trường địa chính trị ngày càng phức tạp. Cạnh tranh giữa các nước lớn, xung đột quân sự và xu hướng phân mảnh kinh tế đang tạo ra sức ép ngày càng lớn đối với các quốc gia Đông Nam Á.

Tuy nhiên, thay vì lựa chọn đối đầu hoặc đứng hẳn về một phía, ASEAN tiếp tục theo đuổi cách tiếp cận dựa trên đối thoại, kiềm chế và cân bằng lợi ích.

Việc kết nạp Timor-Leste làm thành viên thứ 11 của ASEAN vào năm 2025 cũng được xem là minh chứng cho tính linh hoạt và khả năng mở rộng của khối. Sau tiến trình kéo dài 14 năm, sự gia nhập của Timor-Leste không chỉ mang ý nghĩa chính trị mà còn cho thấy ASEAN vẫn giữ được sức hút trong bối cảnh thế giới ngày càng phân cực.

Quan trọng hơn, ASEAN đang chứng minh rằng hợp tác khu vực không nhất thiết phải dựa trên sự đồng nhất tuyệt đối, mà có thể tồn tại dựa trên cơ chế đối thoại và quản lý khác biệt.

Củng cố vai trò trung tâm trong thế giới phân mảnh

Gần 60 năm sau ngày thành lập, ASEAN đang bước vào giai đoạn mới với nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, biến đổi khí hậu, nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng và xu hướng bảo hộ kinh tế tiếp tục tạo ra môi trường đầy bất định.

Tuy nhiên, điều giúp ASEAN duy trì vị thế không chỉ nằm ở quy mô thị trường hay tốc độ tăng trưởng, mà còn ở khả năng duy trì đối thoại, xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác trong bối cảnh thế giới ngày càng phân cực.

Từ một khu vực từng bị chia rẽ bởi chiến tranh và bất ổn, ASEAN đã từng bước xây dựng được một cộng đồng khu vực dựa trên hợp tác và chủ nghĩa đa phương. Trong bối cảnh toàn cầu hiện nay, đó có thể chính là lợi thế chiến lược lớn nhất của ASEAN. Bởi trong một thế giới nhiều biến động, khả năng biến bất định thành hợp tác và biến khủng hoảng thành động lực phát triển có thể sẽ quyết định vai trò của ASEAN trong trật tự khu vực và toàn cầu những thập niên tới.

Sắp diễn ra Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026

Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (ASEAN Future Forum - AFF) dự kiến diễn ra tại Hà Nội vào trung tuần tháng 6/2026 với chủ đề “Cùng kiến tạo tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng và phát triển lấy người dân làm trung tâm”. Đây là lần thứ ba Việt Nam tổ chức diễn đàn này nhằm tạo không gian đối thoại mở, bao trùm và hướng tới tương lai cho các nhà lãnh đạo, học giả, doanh nghiệp và chuyên gia khu vực, phản ánh nỗ lực của Việt Nam trong việc đóng góp chủ động hơn vào tiến trình định hình các ưu tiên chiến lược của khu vực.

Theo Bộ Ngoại giao Việt Nam, AFF 2026 được kỳ vọng sẽ đóng góp các sáng kiến, khuyến nghị chính sách và góc nhìn mới phục vụ triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Đây cũng là dịp để ASEAN tiếp tục phát đi thông điệp về khả năng thích ứng, duy trì đối thoại và củng cố vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang biến đổi nhanh chóng hiện nay.

Nguồn: https://daibieunhandan.vn/asean-giu-can-bang-trong-the-gioi-bat-dinh-10418076.html