Từ phế phẩm thành nguồn dinh dưỡng cho đất
Sau mỗi vụ thu hoạch lúa, dư thừa từ 3-5 tấn rơm rạ trên mỗi hecta đất lúa. Trong nhiều năm, đốt đồng vẫn là cách xử lý phổ biến vì nhanh và ít tốn công của người dân ĐBSCL. Tuy nhiên, những cột khói bốc lên sau mùa gặt không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn làm suy giảm hệ vi sinh vật có lợi, khiến đất đai dần chai cứng và đánh mất nguồn hữu cơ quý giá.
Mô hình nông nghiệp sinh thái lúa - sếu tại vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp). Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Tại vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp), một hướng đi mới đang được thử nghiệm và từng bước chứng minh hiệu quả. Thay vì đốt bỏ, toàn bộ lượng rơm rạ được xử lý ngay tại ruộng bằng chế phẩm vi sinh, biến phụ phẩm nông nghiệp thành nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho đất, góp phần xây dựng mô hình lúa sinh thái theo hướng giảm phát thải.
Trên cánh đồng rộng 4,5ha của ông Bùi Quang Sen ở xã Tràm Chim, tỉnh Đồng Tháp sau khi máy gặt hoàn thành công việc, rơm rạ không được gom đi hay đốt bỏ. Toàn bộ lượng rơm được băm nhỏ, trải đều trên mặt ruộng.
Sau đó, nông dân tiến hành rải vôi, giữ mực nước từ 3-5cm và phun tổ hợp chế phẩm sinh học gồm nấm đối kháng Trichoderma, enzyme cùng một lượng nhỏ phân đạm bằng máy bay không người lái.
Những “công nhân sinh học” vô hình bắt đầu hoạt động ngay sau đó, thúc đẩy quá trình phân hủy rơm rạ diễn ra nhanh chóng và hiệu quả.
Ông Bùi Văn Sang, nông dân canh tác 3,5ha lúa - sếu sinh thái tại xã Tràm Chim, cho biết: Điều khiến ông hài lòng nhất là ruộng không còn xuất hiện mùi hôi như trước. Nếu ngâm rơm theo cách thông thường thì nước lên sẽ có mùi rất khó chịu. Nhưng khi xử lý bằng chế phẩm vi sinh thì không có hiện tượng đó. Đất ruộng cũng thuận lợi hơn trong quá trình canh tác. Lúa phát triển rất tốt, đồng ruộng xanh đều và giảm ô nhiễm môi trường. Về lâu dài còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính.
Nông dân Đồng Tháp thay bỏ việc đốt bỏ rơm trên đồng, toàn bộ lượng rơm rạ được xử lý ngay tại ruộng bằng chế phẩm vi sinh, biến phụ phẩm nông nghiệp thành nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho đất. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Đằng sau những thay đổi mà người nông dân quan sát được là cả một cơ chế khoa học được thiết kế có chủ đích. Hệ vi sinh đặc hiệu không chỉ giúp phân hủy rơm rạ mà còn hỗ trợ cân bằng độ ẩm, điều chỉnh pH và tỷ lệ carbon - nitơ trong đất.
Nếu như quá trình phân hủy tự nhiên thường kéo dài nhiều tháng thì công nghệ này rút ngắn xuống chỉ còn khoảng ba tuần. Điều đó giúp nông dân giải quyết bài toán thời gian giữa hai vụ sản xuất, vốn là nguyên nhân khiến nhiều người lựa chọn đốt rơm cho nhanh.
Tiến sĩ Trần Triết, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), cho rằng việc sử dụng vi sinh để xử lý rơm rạ tại mô hình lúa - sếu là giải pháp thay thế hiệu quả cho tập quán đốt đồng đã tồn tại nhiều năm.
Qua các đợt thực nghiệm, độ pH đất ban đầu khoảng từ 5 - 5,5, tức là hơi chua. Tuy nhiên sau khi áp dụng thêm các biện pháp canh tác hữu cơ và bổ sung chế phẩm sinh học, đất dần được cải thiện và nằm trong ngưỡng phù hợp cho cây lúa phát triển. Đây không phải là vấn đề đáng lo ngại.
Hướng tới nền nông nghiệp sinh thái và giảm phát thải
Không phải nông dân nào cũng sẵn sàng thay đổi ngay từ đầu. Ông Nguyễn Văn Được, nông dân canh tác 2,6ha lúa tại xã Tràm Chim, thừa nhận bản thân từng nghi ngờ hiệu quả của mô hình.
Sau hơn 10 ngày ngâm ủ bằng chế phẩm vi sinh, lượng rơm rạ trên ruộng của ông gần như phân hủy hoàn toàn, tạo thành lớp mùn hữu cơ giàu dinh dưỡng. Đất trở nên tơi xốp hơn, giúp cây lúa sinh trưởng thuận lợi.
Từ kết quả thực tế, ông Được mạnh dạn giảm lượng giống gieo sạ xuống còn khoảng 8kg/công bằng phương pháp sạ hàng.
“Lúc đầu tôi cũng lo vì sạ thưa. Nhưng sau khi tham quan nhiều mô hình sản xuất ở ĐBSCL, tôi thấy sạ thưa vẫn cho hiệu quả rất tốt. Giai đoạn đầu cây lúa có thể phát triển chậm hơn, nhưng về sau ruộng khỏe, ít sâu bệnh và hiệu quả cao hơn”, ông Được cho biết.
Sau hai năm triển khai thử nghiệm, mô hình lúa - sếu đã được mở rộng lên 4,5ha và chứng minh tính khả thi về mặt kỹ thuật. Chất lượng đất được cải thiện, môi trường nước trong ruộng sạch hơn, cây lúa sinh trưởng ổn định trong khi giảm dần sự phụ thuộc vào phân bón hóa học.
Theo Tiến sĩ Trần Triết, giá trị của mô hình không chỉ nằm ở sản xuất lúa mà còn góp phần bảo tồn hệ sinh thái vùng đệm Tràm Chim. Khi mô hình được mở rộng, vùng sinh thái này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho đàn sếu và nhiều loài động vật hoang dã khác quay trở lại sinh sống. Không chỉ có sếu đầu đỏ, hàng trăm nghìn cá thể chim di cư cũng tìm về khu vực này mỗi năm. Những cánh đồng lúa sinh thái vì thế đóng vai trò rất quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học.
Máy cơ giới chuyên dụng đang thực hiện phun bổ sung chế phẩm sinh học vi sinh trên nền ruộng sau thu hoạch nhằm đẩy nhanh quá trình phân hủy rơm rạ thành phân bón hữu cơ cho đất. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Ông Trần Thanh Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đồng Tháp, cho rằng muốn nâng cao lợi nhuận cho người trồng lúa thì trước hết phải giảm chi phí sản xuất.
Việc tận dụng rơm rạ bằng chế phẩm sinh học giúp bổ sung hữu cơ cho đất, hạn chế ngộ độc hữu cơ. Đồng thời, khi giảm lượng giống gieo sạ sẽ kéo theo giảm phân bón, giảm sâu bệnh và giảm thuốc bảo vệ thực vật. Từ đó hạt lúa sản xuất ra an toàn hơn, đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.
Như chia sẻ của nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan, đất không cần lửa để hồi sinh, mà cần được lắng nghe bằng khoa học và được nuôi dưỡng bằng niềm tin của người nông dân.
Hành trình nhân rộng nông nghiệp tái sinh tại vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim vẫn cần thêm thời gian, dữ liệu khoa học và sự đồng thuận của nhiều hộ dân. Tuy nhiên, từ những cánh đồng đang âm thầm hồi sinh trên vùng đất ngập nước đặc biệt này, một thông điệp đã dần trở nên rõ ràng: rơm rạ không phải là thứ bỏ đi, mà là nguồn tài nguyên quý nếu được khai thác bằng khoa học và sự thay đổi trong tư duy canh tác của người nông dân.
Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/bien-rom-ra-thanh-tai-nguyen-tren-dong-lua--seu-d815950.html
