Các 'ông lớn' chi phối ca sĩ Việt

"Nghệ sĩ - nhà phát hành - DSP (Digital Service Provider - Nhà cung cấp dịch vụ kỹ thuật số) - khán giả" là chuỗi mắt xích trong quy trình vận hành thị trường nhạc Việt hiện tại. Trong đó, nghệ sĩ là người sáng tạo, chủ thể chính trong việc viết nhạc, thu âm, biểu diễn. Còn nhà phát hành đóng vai trò như người kinh doanh: từ chuẩn hóa metadata, gắn mã, đẩy bài lên các nền tảng, đến quyết định chiến lược marketing, thu hộ tác quyền...

Một bên có tài năng nhưng thiếu cơ sở hạ tầng phân phối; một bên có hệ thống nhưng không thể tự tạo ra sản phẩm. Vì thế, cả hai luôn song hành như hình với bóng.

Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của các nền tảng stream, nhà phát hành càng tỏ rõ quyền lực và chi phối số phận của các ca/nhạc sĩ. Dù vậy, trong không ít trường hợp, nhà phát hành - nghệ sĩ nảy sinh mâu thuẫn, tranh chấp, dẫn tới những ồn ào thậm chí kiện tụng. Vụ việc lùm xùm gần đây giữa Phan Đinh Tùng và một nhà phát hành nhạc lâu đời, là minh chứng điển hình.

Số phận nhạc Việt được định đoạt bởi ai?

Thị trường nhạc Việt đang có sự hiện diện của một loạt "ông lớn" quốc tế như Believe, The Orchard, Universal, Warner, Sony Music… lẫn các network và đơn vị digital nội địa. Mỗi bên có một mô hình khác nhau: có nơi thiên về phân phối kỹ thuật số thuần túy, có nơi hoạt động gần giống một label, tham gia sâu vào chiến lược hình ảnh, marketing và khai thác thương mại cho nghệ sĩ.

Nếu trước đây, phần lớn nghệ sĩ chỉ tập trung làm MV và phát hành trên YouTube, hiện nay, các nền tảng streaming và short video đã khiến vai trò của các nhà phát hành trở nên quan trọng hơn rất nhiều.

Tiến sĩ Võ Thị Diễm Trang, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam cho biết trong nhiều trường hợp, nhà phát hành chính là người định đoạt đường đi nước bước của một nghệ sĩ. Họ quyết định sản phẩm nào được phát hành, thời điểm nào ra mắt, hình ảnh nào được xây dựng và ngân sách marketing đẩy mạnh đến đâu. Quyền pitching playlist - cánh cửa đưa nghệ sĩ lên các bảng xếp hạng như Spotify "New Music Friday" - hoàn toàn nằm trong tay đơn vị phát hành.

Một bản hit có thể bị "ngâm" nếu công ty đánh giá thị trường chưa sẵn sàng, ngược lại, một sản phẩm trung bình có thể bùng nổ nhờ chiến lược truyền thông phù hợp. Tuy nhiên, quyền lực này của các nhà phát hành cũng khiến không ít ca sĩ Việt rơi vào thế bị động, phải chạy theo định hướng thương mại thay vì theo đuổi màu sắc cá nhân.

Grey D và Phùng Khánh Linh hợp tác với "ông lớn" Universal Music Vietnam những năm qua.

Bên cạnh việc ca/nhạc sĩ tìm tới nhà phát hành, trong nhiều trường hợp, các "ông lớn" cũng chủ động "đi săn". Những ca sĩ đã có lượng fan ổn định trên TikTok, bài hát đang viral trên YouTube hay sở hữu phong cách độc đáo và có khả năng kết nối mạnh mẽ với khán giả là những gương mặt được nhà phát hành đặt cược.

Khi đã "chấm" được nghệ sĩ, nhà phát hành thường đặt ra các yêu cầu như hợp đồng độc quyền dài hạn để đảm bảo có đủ thời gian phát triển và thu hồi vốn đầu tư, quyền sở hữu bản quyền và khai thác thương mại trên các nền tảng số, quyền định hướng nghệ thuật, đưa ra đề xuất về phong cách âm nhạc, hình ảnh và hướng đi sao cho phù hợp với chiến lược thị trường mà đơn vị nhắm tới. Ở chiều ngược lại, nghệ sĩ cũng có thể đặt ra hàng loạt điều kiện như khoản hợp đồng công bằng, tỷ lệ chia doanh thu hợp lý, chi phí sản xuất và quảng bá được minh bạch hóa.

Sony Music cũng là đơn vị phát hành nhiều sản phẩm của ca sĩ Việt.

Trong khi đó, ông Hồng Quang Minh, CEO London & Hong Communications cho biết thông thường, nghệ sĩ sẽ cung cấp sản phẩm, kế hoạch phát hành, thông tin bản quyền và định hướng truyền thông, phía nhà phát hành sẽ phụ trách phân phối lên các nền tảng như Spotify, Apple Music, YouTube, TikTok…, đồng thời hỗ trợ tracking dữ liệu, playlisting và tham gia cả chiến lược marketing. Tỷ lệ ăn chia giữa hai bên hiện khá linh hoạt, phổ biến khoảng 10-30% doanh thu digital tùy mức độ hỗ trợ. Nếu nhà phát hành có đầu tư thêm về truyền thông hoặc tài chính thì tỷ lệ nhận về có thể cao hơn.

Khi hợp tác, phía nhà phát hành thường quan tâm tới sự ổn định hình ảnh, kế hoạch ra nhạc, tính chuyên nghiệp và cam kết độc quyền trong một số giai đoạn. Ngược lại, nghệ sĩ cũng sẽ đặt vấn đề về quyền sở hữu master, quyền sáng tạo, mức đầu tư và mức độ can thiệp của nhà phát hành vào định hướng cá nhân.

Phía sau những mâu thuẫn

Song không phải lúc nào mối quan hệ giữa ca/nhạc sĩ và nhà phát hành cũng "cơm lành canh ngọt". Những năm qua, không ít tranh chấp, mâu thuẫn giữa hai bên xảy ra, gây ồn ào thị trường nhạc Việt. Gần nhất, vụ việc Phan Đinh Tùng lên tiếng "kêu cứu" khi anh và nhà phát hành mâu thuẫn trong quá trình xác lập, khai thác và quản lý quyền sở hữu trí tuệ ca khúc Khúc hát mừng sinh nhật cùng 5 album gồm: Hạt Nhân, Tùng Chung, Tùng Thuận, Tùng Phong và Tùng Teen, thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn lẫn công chúng yêu nhạc.

Tiến sĩ Võ Thị Diễm Trang phân tích những mâu thuẫn xảy đến chủ yếu từ việc chênh lệch lợi ích giữa hai bên. Trong khi nhà phát hành vận hành theo logic lợi nhuận, nghệ sĩ lại khao khát tự do sáng tạo và giữ bản sắc cá nhân. Bên cạnh đó là điều khoản hợp đồng bất lợi - nhiều nghệ sĩ bị "trói" quá chặt về quyền nhận show, quyền hợp tác bên ngoài hay quyền phát hành cá nhân. Cuối cùng là sự thiếu minh bạch trong báo cáo doanh thu streaming và cách thức quản lý bản quyền, khi nghệ sĩ không thể tự kiểm chứng con số mình nhận được có đúng với thực tế hay không.

Vụ việc Phan Đinh Tùng lên tiếng "kêu cứu" khi anh và nhà phát hành mâu thuẫn trong quá trình xác lập, khai thác và quản lý quyền sở hữu trí tuệ các sản phẩm âm nhạc gây chú ý.

"Đằng sau những con số và điều khoản ấy còn là những góc khuất ít được nói ra. Đó là những bản hợp đồng 'bẫy' với câu chữ phức tạp, thuật ngữ chuyên ngành chồng chéo khiến nghệ sĩ, vốn không có nền tảng pháp lý khó lòng hiểu hết hệ quả mình đang chấp nhận. Đó là áp lực thương mại buộc ca sĩ phải chạy theo trend TikTok, sản xuất bài hát theo công thức ăn khách thay vì theo cảm hứng và định hướng nghệ thuật cá nhân. Vấn đề cốt lõi của thị trường nhạc Việt hiện nay là phần lớn nghệ sĩ tiếp cận pháp lý theo kiểu kinh nghiệm và tự học. Họ ký hợp đồng dựa vào niềm tin, vào người quen giới thiệu, hoặc đơn giản là 'ai cũng ký như vậy' mà không hiểu rõ sự khác biệt giữa hợp đồng phân phối, hợp đồng chuyển nhượng và hợp đồng ủy quyền khai thác", TS cho hay.

Theo TS, để tránh những tranh chấp, mâu thuẫn kể trên, giữa nghệ sĩ - nhà phát hành cần minh bạch trong những thỏa thuận, hợp đồng. Các ca sĩ phải hiểu rõ từng điều khoản, đặc biệt là phần quyền sở hữu, tỷ lệ chia doanh thu, thời hạn và điều kiện chấm dứt. Họ cần đồng hành cùng luật sư chuyên về bản quyền và hợp đồng nghệ thuật ngay từ khâu thương lượng, không phải đợi đến lúc xảy ra tranh chấp mới đi giải quyết.

Bên cạnh đó, hai bên phải cân bằng lợi ích. Một bản hợp đồng tốt là nơi cả nhà phát hành và nghệ sĩ cùng có lợi, chứ không phải bên nào "ép" được bên nào. Nhà phát hành cũng cần tạo ra không gian cho nghệ sĩ thử nghiệm các hướng đi mới trong giới hạn thương mại nhất định.

"Theo tôi, điều quan trọng nhất là sự minh bạch ngay từ đầu về quyền lợi, trách nhiệm và định hướng hợp tác dài hạn. Nghệ sĩ cần hiểu rằng nhà phát hành không phải 'người cứu bài hit', còn nhà phát hành cũng cần tôn trọng bản sắc sáng tạo và chiến lược thương hiệu cá nhân của nghệ sĩ. Ngoài ra, việc chuyên nghiệp hóa hợp đồng, minh bạch dữ liệu doanh thu và duy trì đối thoại thường xuyên giữa hai bên sẽ giúp hạn chế rất nhiều xung đột. Trong ngành công nghiệp âm nhạc hiện đại, mối quan hệ bền vững nhất không phải là bên nào kiểm soát bên nào, mà là khả năng cùng tăng trưởng lâu dài", chuyên gia nhấn mạnh.

Nguồn: https://znews.vn/cac-ong-lon-chi-phoi-ca-si-viet-post1654662.html