Cảng cá, luồng lạch bồi lắng: 'Nút thắt' của nghề cá ven biển Nghệ An

Nhiều cửa lạch, cảng cá tại Nghệ An đang bị bồi lắng nghiêm trọng khiến tàu cá công suất lớn khó ra vào, hoạt động hậu cần nghề cá đình trệ và ngư dân tốn thêm chi phí mỗi chuyến biển.

Báo Nghệ An•28/05/2026

Thực trạng này đang trở thành “nút thắt” đối với mục tiêu phát triển nghề cá ven biển bền vững và chống khai thác IUU.

Nhiều bất cập

Cách đây khoảng 5 năm, từ nguồn hỗ trợ hơn 108 tỷ đồng của Bộ Nông nghiệp và PTNT (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Nghệ An đầu tư xây dựng Cảng Cửa Hội với kỳ vọng trở thành cảng chỉ định cho tàu cá xa bờ các xã ven biển phía Nam cập bến, giảm tải cho Cảng cá Cửa Lò.

Thế nhưng, sau gần 5 năm đưa vào vận hành, hiệu quả khai thác chưa được như kỳ vọng. Theo đại diện Ban quản lý Cảng, những năm đầu tàu thuyền còn ra vào tương đối thuận lợi, nhưng khoảng 2 năm trở lại đây, luồng lạch khu vực cửa cảng bị bồi lắng nghiêm trọng do lượng bùn đất từ thượng nguồn đổ về nhiều, khiến tàu có công suất lớn không dám vào neo đậu.

Từ chỗ doanh thu dịch vụ cảng đạt hàng trăm triệu đồng mỗi năm, nay chỉ còn vài chục triệu. Nhiều tàu cá phải chuyển sang neo đậu tại Cửa Lò, trong khi tàu vận tải hàng hóa ra vào khu vực này ngày càng nhiều, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Ông Đào Văn Tiềm - Giám đốc Công ty CP Tân Cửa Hội chia sẻ, trước đây khi tàu cá cập cảng thuận lợi, doanh nghiệp dễ dàng thu mua nguyên liệu ngay tại khu vực nhà máy; các dịch vụ hậu cần nghề cá như cung cấp đá lạnh, dịch vụ ăn uống, cung ứng nhu yếu phẩm cũng phát triển theo. Tuy nhiên, khi cảng bị bồi lắng, doanh nghiệp phải đi nhiều cửa lạch để thu mua hải sản, còn khu vực cảng trở nên vắng lặng, đìu hiu.

Cửa Lạch Vạn bị bồi lắng — Cửa Lạch Vạn, xã Diễn Châu bị bồi lắng nặng nên nhiều thời điểm tàu từ 12-15 m không qua lại được. Ảnh: Nguyễn Hải

Không riêng Cửa Hội, nhiều cửa lạch khác trên địa bàn như Lạch Vạn, Lạch Quèn hay Lạch Cờn cũng đang trong tình trạng bồi lắng nghiêm trọng.

Tại cửa Lạch Vạn, có thời điểm thuỷ triều xuống thấp khiến hàng trăm tàu cá của ngư dân đánh bắt về phải neo ngoài cửa lạch từ 3-5 giờ đồng hồ chờ thuỷ triều lên mới có thể vào bờ. Với những chuyến biển ngắn ngày, lượng đá bảo quản mang theo không nhiều, việc chậm cập cảng khiến chất lượng hải sản giảm sút, ngư dân thêm sốt ruột.

Cảng cá Lạch Quèn giai đoạn 1 phía bờ Nam khi thuỷ triều xuống bị treo. Ảnh: Nguyễn Hải

Ông Nguyễn Văn Thủy, ngư dân xã Diễn Châu cho biết: "Những năm gần đây, khi thuỷ triều xuống, cửa Lạch Vạn chỉ còn sâu khoảng 0,5-0,8 m nên tàu cá trên 12m rất khó vào. Có chuyến bà con phải dùng thuyền nhỏ trung chuyển hải sản từ ngoài cửa lạch vào bờ để bán cho kịp, rất vất vả”.

Đối với tàu có chiều dài trên 24 m ở xã Quỳnh Phú và phường Tân Mai, chỉ cần tính sai thời gian thuỷ triều, chủ tàu phải chờ từ vài tiếng đến nửa ngày mới đưa được tàu vào bờ.

Cảng Lạch Quen — Cảng Lạch Quèn giai đoạn 1 thiết kế cầu cảng quá cao so với mạn tàu cỡ nhỏ. Ảnh: Nguyễn Hải

Không chỉ luồng lạch bị cạn, một số hạ tầng cảng cá cũng bộc lộ bất cập trong quá trình vận hành. Theo đại diện Hội Nghề cá Tân Mai, tại phía bờ Nam Cảng cá Lạch Cờn, cầu cảng được thiết kế cao hơn mạn tàu từ 1 - 1,5m khi thủy triều xuống thấp, gây khó khăn cho việc bốc dỡ hải sản. Ngược lại, vào mùa mưa bão, khi nước dâng cao, tàu dễ va đập vào cầu cảng gây hư hỏng.

Ông Lê Bá Kỷ - đại diện Hội Nghề cá Tân Mai cho rằng, phía bờ Bắc Lạch Cờn có luồng lạch sâu hơn nhưng chưa đầu tư cầu cảng phù hợp. Hội kiến nghị tỉnh tiếp tục quan tâm đầu tư cảng cá phía bờ Bắc; đồng thời bố trí lực lượng trực hỗ trợ ngư dân làm thủ tục vào thời điểm nhiều tàu cập bến.

Thêm nguồn lực nâng cấp hạ tầng nghề cá

Theo dõi thực tế cho thấy, nhiều năm qua, việc nạo vét luồng lạch tại các cửa biển trên địa bàn chưa được thực hiện thường xuyên do thiếu kinh phí. Chỉ cần một đợt mưa lớn hoặc bão, lượng cát bùn từ thượng nguồn và hai bên bờ lại tiếp tục bồi lắng, khiến tình trạng cửa lạch ngày càng nghiêm trọng hơn.

Cảng hiện nay — Cảng Lạch Quèn sau khi được đầu tư mới hiện nay. Ảnh: Nguyễn Hải

Tại các cuộc làm việc với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như Ban chỉ đạo IUU quốc gia, UBND tỉnh Nghệ An đã nhiều lần kiến nghị Trung ương hỗ trợ kinh phí để nạo vét các cửa lạch, đảm bảo điều kiện cho tàu cá ra vào cảng thuận lợi và phục vụ công tác kiểm soát nghề cá.

Cuối năm 2025, Cục Hàng hải và Đường thuỷ Việt Nam đã xây dựng phương án nạo vét luồng lạch khu vực Cửa Hội - Bến Thủy, đoạn từ phao P0 đến phao P8 với chiều dài khoảng 4 km, độ sâu khoảng 3 m, thời gian thi công dự kiến 48 ngày. Tuy nhiên, đến nay phương án này vẫn chưa được triển khai.

6 kiểm tra IUU — Lực lượng chức năng tuyên truyền kiểm tra về chống khai thác thuỷ sản trái phép IUU. Ảnh: Nguyễn Hải

Trong bối cảnh nguồn lực ngân sách còn khó khăn, mới đây UBND tỉnh Nghệ An đã có buổi làm việc với đại diện Ngân hàng Thế giới (WB) nhằm tìm kiếm nguồn vốn đầu tư nâng cấp hạ tầng nghề cá.

Theo đề xuất ban đầu, WB dự kiến khởi động lại dự án cho Nghệ An vay ưu đãi hơn 500 tỷ đồng trong giai đoạn 2027 - 2030. Trong đó, khoảng 350 tỷ đồng dự kiến dành để đầu tư nâng cấp hạ tầng cảng cá, khu neo đậu tàu thuyền; khoảng 150 tỷ đồng đầu tư hạ tầng vùng nuôi tôm mặn lợ.

“

Ông Mai Hồng Phong - Chi cục Trưởng Chi cục Thuỷ sản và Kiểm ngư Nghệ An cho biết: Sau buổi làm việc với UBND tỉnh, đoàn công tác WB đã khảo sát thực địa tại phường Tân Mai và một số địa phương ven biển khác. Trên cơ sở khảo sát, phía WB đề xuất tỉnh bố trí khoảng 100 tỷ đồng vốn đối ứng; đồng thời, cơ bản thống nhất với đề xuất của tỉnh về phương án đầu tư cảng cá, khu neo đậu phía trong tại bờ Nam cảng cá Lạch Quèn (xã Quỳnh Phú) hoặc Lạch Cờn. Bên cạnh đó, tỉnh cũng dự kiến dành nguồn lực đầu tư hệ thống dẫn nước biển phục vụ vùng nuôi tôm đạt chuẩn an toàn VietGAP tại các địa bàn như xã Quỳnh Anh, Tân Mai.

Song song với đầu tư hạ tầng, tỉnh tiếp tục thực hiện các chính sách hỗ trợ nghề cá theo Nghị quyết 34/2025/NQ-HD như hỗ trợ lắp đặt và duy trì thiết bị giám sát hành trình VMS; hỗ trợ lắp hệ thống tời thuỷ lực cho nghề lưới chụp; hỗ trợ đầu tư hầm bảo quản bằng vật liệu PU …

Từ thực tế vận hành các cảng cá hiện nay, đại diện các hội nghề cá cũng cho rằng, việc đầu tư hạ tầng thời gian tới cần khảo sát kỹ địa hình, thủy triều và độ sâu luồng lạch để tránh tình trạng cảng xây xong nhưng tàu lớn khó cập bến hoặc nhanh chóng bị bồi lắng như Cảng cá Cửa Hội.

Đoàn WB khảo sát — Đoàn công tác của Word Bank khảo sát tại cảng cá Lạch Cờn, phường Tân Mai. Ảnh Cơ sở cung cấp

Ông Phan Tiến Chương - Giám đốc Ban quản lý cảng cá Nghệ An cho rằng, phương án phù hợp hiện nay là xây cầu cảng theo hướng vươn ra khu vực lạch nước sâu; đồng thời, đầu tư đồng bộ hệ thống tiếp nhiên liệu, cấp nước ngọt và bốc dỡ hải sản để tạo thuận lợi cho tàu cá ra vào neo đậu, góp phần nâng cao hiệu quả khai thác và quản lý nghề cá bền vững.