Chuyện người làm nghề độc lạ: ‘Vua lá’ xứ Huế

Dưới đôi tay tài hoa của nghệ nhân Võ Ngọc Hùng (trú tại Kim Long, TP.Huế), những chiếc lá mỏng manh được "tái sinh" thành nón, quạt, túi xách…, mang theo những hình ảnh đặc trưng của miền sông Hương núi Ngự.

PHIÊU CÙNG LÁ BÀNG RỪNG

Ở tuổi gần "thất thập cổ lai hy", ông Võ Ngọc Hùng vừa được UBND TP.Huế ghi danh là nghệ nhân địa phương vào cuối năm 2025 nhờ tài chế tác, "hô biến" những chiếc lá thành sản phẩm thủ công tinh xảo. "Quan trọng nhất là dựa trên nón lá truyền thống, tôi đổi mới bằng chất liệu lá bàng để tạo ra những chiếc nón trong suốt, qua đó góp phần làm phong phú thêm nghề nón của địa phương", ông Hùng mở đầu câu chuyện. Từ thành công ban đầu với lá bàng, ông tiếp tục thử nghiệm với khoảng 30 loại lá khác nhau. Vì vậy, trong giới làm nghề và nghệ thuật ở Huế, nhiều người gọi ông bằng cái tên dí dỏm: "Vua lá".

Chiếc lá bàng xuyên sáng lộ rõ đường gân là nguyên liệu để ông Hùng chế tác những tác phẩm độc đáo

ẢNH: HOÀNG SƠN

Lá bồ đề được xếp thành chiếc quạt trong suốt

Năm 2018, từ câu hỏi liệu có thể tạo nên một chiếc nón với diện mạo mới từ những loại lá khác ngoài lá cọ hay không, ông Võ Ngọc Hùng bắt đầu hành trình thử nghiệm. Sau nhiều lần tìm kiếm, ông chú ý đến lá bàng rừng ở khu vực Bình Điền (Huế). Khu vực núi đồi ở đây có những cây bàng mọc dọc suối, cho ra loại lá có bản lớn, dày và hệ gân rõ ràng. Từ ý tưởng đến sản phẩm là cả quá trình dài. Suốt nhiều tháng, ông Hùng cùng lúc thử với nhiều loại lá như bồ đề, sa kê… trước khi tìm ra cách xử lý phù hợp với lá bàng.

Sau thành công với lá, nghệ nhân Võ Ngọc Hùng đang thử nghiệm đồ trang trí làm từ xương lá kết hợp gỗ lũa

Theo ông Hùng, lá dùng làm nón phải là lá già, dày, không sâu rách và thường được hái vào khoảng tháng 3 khi thời tiết ít mưa. Sau khi thu hái, lá được ngâm trong dung dịch soda khoảng 1 tháng rưỡi để tách dần lớp diệp lục. Khi phần thịt lá mềm ra, người thợ dùng bàn chải chải nhẹ để lộ hệ gân lá. Đây là công đoạn khó nhất, bởi chỉ cần mạnh tay, chiếc lá sẽ rách và phải bỏ đi.

Những chiếc xương lá sau xử lý trở nên mỏng, gần như trong suốt nhưng vẫn giữ được độ bền. Từ đó, gân lá được sắp xếp đối xứng từ đỉnh xuống vành nón theo kỹ thuật chằm nón truyền thống của Huế. Mỗi chiếc nón cần khoảng 13 - 15 lá bàng. Sau nhiều lần thất bại, ông Hùng tìm ra cách gia cố và phủ lớp lưới bảo vệ để giữ màu tự nhiên của xương lá, giúp nón có thể dùng đi mưa hoặc giặt mà không hư hỏng. "Thành quả là một chiếc nón rất khác lạ, vừa mỏng nhẹ, xuyên sáng lại vừa giữ nguyên vẻ đẹp tự nhiên của gân lá", ông Hùng nói.

"ÍT NHƯNG PHẢI TINH"

Không dừng lại ở nón lá bàng, nghệ nhân Võ Ngọc Hùng tiếp tục mở rộng hành trình sáng tạo với nhiều loại lá khác, như lá móng bò (hoa ban), lá sen, và cả những loại lá tưởng chừng khó xử lý như lá môn, lá vả… Đến nay, ông đã thử nghiệm khoảng 30 loại lá khác nhau, mỗi loại đòi hỏi cách xử lý và kỹ thuật riêng.

Những sản phẩm do ông Hùng làm ra nhận được sự yêu thích đặc biệt của du khách

Theo ông Hùng, về nguyên tắc, hầu như loại lá nào cũng có thể trở thành vật liệu thủ công. Tuy nhiên, có loại chỉ lấy phần xương lá để tạo nên cấu trúc gân mảnh như ren, nhưng cũng có loại phải giữ cả "xương lẫn thịt" để tạo bề mặt. Chẳng hạn với lá sen, ông giữ nguyên bề mặt lá, xử lý để tạo độ trắng hoặc trong suốt, rồi dùng như một "tấm toan" tự nhiên để vẽ tranh, làm quạt hoặc các sản phẩm trang trí. Từ những thử nghiệm đó, xưởng nhỏ của gia đình ông dần phát triển thêm nhiều sản phẩm mới như quạt, túi xách, dù, đèn trang trí hay các vật dụng decor nội thất… Một số sản phẩm còn kết hợp giữa gỗ lũa, gốc tre với xương lá, tạo hiệu ứng thẩm mỹ độc đáo, được nhiều du khách ưa thích.

Mỗi chiếc nón là một tác phẩm mỹ thuật độc bản

Chiếc quạt lá bàng kích cỡ “khủng” giúp nghệ nhân Võ Ngọc Hùng đạt giải tại một cuộc thi thủ công cấp quốc gia

"Phần trang trí trên sản phẩm chủ yếu do vợ và 2 con gái tôi thực hiện. Cả 2 con đều được đào tạo mỹ thuật bài bản nên có thể vẽ nhiều phong cách khác nhau, từ họa tiết truyền thống đến tranh trang trí hiện đại với những hình ảnh quen thuộc của xứ Huế, như chùa Thiên Mụ, cầu Tràng Tiền... Nhờ vậy, những chiếc nón hay chiếc quạt từ lá không chỉ là vật dụng mà còn mang giá trị nghệ thuật", ông Hùng nói.

Trong số các sản phẩm đặc biệt, ông Hùng nhớ nhất chiếc mũ phớt làm từ lá bàng với vành rộng kiểu phương Tây. Chiếc mũ được gửi sang Úc với giá cao, khoảng 1.000 USD, bởi người mua cho rằng đây là sản phẩm độc đáo mà không phải nơi nào cũng làm được. Ngoài ra, ông Hùng còn có chiếc quạt lá bàng dài 2,5 m từng đạt giải tại một hội thi quốc gia.

Ở tuổi 69, khi nhiều người đã chọn nghỉ ngơi, nghệ nhân Võ Ngọc Hùng vẫn miệt mài thử nghiệm những loại lá mới. Với ông, làm nghề này là phải tự đặt ra những giới hạn để tìm cách vượt qua, để mỗi sản phẩm làm ra đều mang dấu ấn riêng. Ông cũng ấp ủ dự định mở lớp truyền nghề cho trẻ em cơ nhỡ, giúp các em có thêm một nghề mưu sinh. Dù kế hoạch này vẫn chưa thể thực hiện vì nhiều khó khăn, ông vẫn giữ cho mình triết lý giản dị: "Làm ít nhưng phải tinh. Sản phẩm không cần nhiều, nhưng phải có ý tưởng". (còn tiếp)

Nỗi buồn của nghệ nhân già

Nón lá làm từ xương lá bàng tại xưởng của nghệ nhân Võ Ngọc Hùng hiện có giá từ 500.000 - 1,2 triệu đồng/chiếc (tùy loại lá, có vẽ hay không vẽ), còn quạt xương lá dao động 400.000 - 800.000 đồng. Theo ông Hùng, gần đây trên các sàn thương mại điện tử xuất hiện nhiều sản phẩm làm theo kiểu tương tự, thậm chí có nơi còn sử dụng hình ảnh và video của ông để quảng bá. Điều này khiến ông khá buồn lòng. "Nghề thì của thiên hạ, ai cũng có thể làm. Nhưng lấy hình ảnh của tôi đem đi quảng bá cho sản phẩm của người khác thì tôi buồn lắm", ông Hùng chùng giọng.

Nguồn: https://thanhnien.vn/chuyen-nguoi-lam-nghe-doc-la-vua-la-xu-hue-185260524213418799.htm