Cuộc chiến chống “cái bẫy” của thuốc lá thế hệ mới

Ngày Thế giới không thuốc lá (31/5) năm nay, Tổ chức Y tế thế giới tiếp tục lựa chọn chủ đề “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá” nhằm cảnh báo về thực trạng “ngụy trang” của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

WHO kêu gọi biện pháp hỗ trợ thanh thiếu niên từ bỏ thuốc lá điện tử. Ảnh: Reuters

Thông điệp của chiến dịch nhấn mạnh việc bảo vệ thanh thiếu niên trước nguy cơ nghiện nicotine; đồng thời kêu gọi các quốc gia siết chặt thực thi chính sách phòng chống tác hại thuốc lá trong bối cảnh các sản phẩm thế hệ mới hiện được “thời trang hóa” để che giấu bản chất gây nghiện.

Vạch trần lớp vỏ bọc

Có một sự thật đáng suy ngẫm lúc này: Số người toàn cầu hút thuốc ít hơn, nhưng nicotine lại len lỏi ở khắp nơi hơn bao giờ hết. Theo báo cáo mới nhất của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), số người sử dụng thuốc lá toàn cầu giảm từ 1,38 tỷ người vào năm 2000 xuống khoảng 1,2 tỷ người vào năm 2024. Riêng từ năm 2010 đến nay, số người dùng thuốc lá giảm khoảng 120 triệu người, tương đương mức giảm 27%.

Thoạt nhìn, đây có vẻ là một thắng lợi lớn của y tế cộng đồng toàn cầu, nhưng phía sau những con số tích cực này là thực tế đáng báo động khi ngành công nghiệp thuốc lá chưa bao giờ từ bỏ cuộc chơi, mà chỉ thay đổi cách tiếp cận người tiêu dùng với chiến lược quảng bá tinh vi hơn.

Điều dễ nhận thấy là thuốc lá truyền thống từng gắn với mùi khói nồng và hình ảnh cảnh báo trên từng bao thuốc từng tạo ra nỗi sợ trực diện. Thì nay, thế hệ nicotine mới đang bước vào “cuộc tái sinh” ngoạn mục hơn: nhỏ gọn hơn, thơm hơn, bóng bẩy hơn.

Với một thiếu niên lớn lên trong thời đại của hình ảnh, tốc độ và xu hướng cá nhân hóa, các sản phẩm nicotine mới được thiết kế để “chiều” tâm lý đó khi chúng nhỏ gọn như USB, màu sắc bắt mắt, hương trái cây ngọt ngào... Từ ngôn ngữ quảng cáo đến hình ảnh tiếp thị đều hướng tới cảm giác “ít hại hơn”, “sạch hơn”, “thời thượng hơn”. WHO gọi đó là quá trình che giấu bản chất gây nghiện bằng thiết kế và trải nghiệm của ngành sản xuất thuốc lá.

Lần đầu tiên, WHO công bố ước tính toàn cầu về thuốc lá điện tử với hơn 100 triệu người đang sử dụng trên toàn thế giới, trong số đó có ít nhất 15 triệu người chỉ từ 13-15 tuổi. Tại nhiều quốc gia có dữ liệu thống kê, thiếu niên có khả năng sử dụng thuốc lá điện tử cao gấp 9 lần người trưởng thành. Trên website của WHO, chuyên gia Etienne Krug của tổ chức này cảnh báo, thuốc lá điện tử đang tạo ra “làn sóng nghiện nicotine mới”, có nguy cơ phá hủy nhiều thập kỷ tiến bộ trong kiểm soát thuốc lá toàn cầu.

Hướng đến “thế hệ không nicotine”

Cuộc chiến chống thuốc lá hiện phức tạp hơn nhiều so với trước, bởi sự tinh vi ở các khâu tiếp thị của ngành công nghiệp thuốc lá, lẫn sự thay đổi của văn hóa đại chúng và tâm lý tiêu dùng hiện đại. Đó là lý do nhiều quốc gia bắt đầu phản ứng quyết liệt hơn.

Theo Chỉ số can thiệp công nghiệp thuốc lá toàn cầu năm 2025, nhiều quốc gia đã tăng cường các biện pháp thiết thực, hiệu quả nhằm chung tay phá bỏ vòng tròn nghiện nicotine này.

Trang STOP đưa tin, Ethiopia và Phần Lan từ chối các hoạt động “trách nhiệm xã hội” của doanh nghiệp thuốc lá vốn muốn đánh bóng hình ảnh; Palau và Maldives cấm thuốc lá điện tử nhằm ngăn giới trẻ tiếp cận nicotine; Uruguay khôi phục lệnh cấm thuốc lá nung nóng vào năm 2025; Hồng Kông (Trung Quốc) cấm hoàn toàn thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời siết chặt quy định về thuốc lá hương vị.

Đáng chú ý nhất là Maldives, quốc gia đầu tiên thực thi thành công lệnh cấm hút thuốc theo thế hệ. Từ năm 2025, những người sinh sau 2007 không chỉ bị cấm mua mà còn bị cấm sử dụng thuốc lá, đánh dấu bước đi cứng rắn nhằm cắt đứt hoàn toàn mối liên hệ giữa thế hệ trẻ và thuốc lá ngay từ điểm khởi đầu.

Tương tự, tháng 4/2026, Anh thông qua dự luật về thuốc lá và thuốc lá điện tử, trong đó quy định cấm thuốc lá vĩnh viễn đối với bất kỳ ai sinh từ ngày 1/1/2009, nhằm hướng tới định hình thế hệ không khói thuốc.

Dẫu còn thách thức phía trước, WHO tin tưởng thế giới đang đứng trước cơ hội lớn để tạo ra “thế hệ không nicotine” nếu các quốc gia hành động quyết liệt và đồng bộ hơn nữa.

Thông qua chiến dịch năm nay, tổ chức này kêu gọi các nước tiếp tục siết chặt quản lý thuốc lá điện tử và sản phẩm nicotine mới, tăng cường thực thi luật cấm quảng cáo, mở rộng không gian không khói thuốc và hỗ trợ việc cai nghiện. Đặc biệt, giới trẻ không thể trở thành “thị trường tăng trưởng mới” cho ngành công nghiệp nicotine.

Như vậy, điều đáng bàn nhất trong cuộc chiến chống thuốc lá hiện nay không chỉ nằm ở chuyện cấm hay không cấm một sản phẩm cụ thể, mà ở khả năng giữ cho xã hội, đặc biệt giới trẻ, đủ tỉnh táo để nhận diện rõ và tránh xa cái bẫy được ngụy trang dưới vẻ ngoài hấp dẫn của thuốc lá thế hệ mới.

Nguồn: https://baodanang.vn/cuoc-chien-chong-cai-bay-cua-thuoc-la-the-he-moi-3338628.html