Đạo Phật trong đời sống Việt: Giữ hồn dân tộc, gieo mầm thiện lành

Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, Phật giáo không chỉ đơn thuần tồn tại như một hệ thống tín ngưỡng, một tôn giáo độc lập, mà đã bám rễ sâu sắc, hòa quyện vào huyết mạch của đời sống văn hóa, xã hội Việt Nam.

Thông qua triết lý "Từ bi, Hỷ xả, Vô ngã, Vị tha" và tinh thần "Đạo pháp đồng hành cùng dân tộc", đạo Phật thực sự đã trở thành điểm tựa vững chắc, nguồn năng lượng chữa lành và định hướng giúp con người hướng tới lối sống chân, thiện, mỹ.

Đạo Phật thực sự đã trở thành điểm tựa vững chắc, nguồn năng lượng chữa lành và định hướng giúp con người hướng tới lối sống chân, thiện, mỹ. Ảnh: Tình Lê

Đạo Phật trong vai trò bồi dưỡng duy trì đạo đức, nhân cách con người tốt đẹp

Mọi tôn giáo chân chính trên thế giới đều hướng con người tới những giá trị thiện lành, thương yêu và giúp đỡ lẫn nhau, nhưng đạo Phật có một điểm nhấn đặc biệt khi lấy tình thương yêu - hay chữ "Từ bi" - làm tôn chỉ đầu tiên và cốt lõi nhất. Đức Phật từng dạy rằng đạo đức chính là cái lõi làm nên nhân cách của một con người và trong cái lõi ấy, tình thương yêu chiếm giữ vị trí cao nhất. Tuy nhiên, tình thương trong đạo Phật không phải là một thứ cảm xúc suông mà nó đòi hỏi phải được thể hiện qua hành động, qua những việc làm cụ thể gắn liền với tâm Hỷ, tâm Xả, sự Vô ngã và lòng Vị tha.

Trước hết, tâm "Hỷ" (hoan hỉ) là thái độ sống tích cực, biết vui trước niềm vui và thành công của người khác. Trong một xã hội mà sự đố kỵ, cạnh tranh khốc liệt đang ngày càng gia tăng, tâm hoan hỉ giúp con người xóa bỏ ranh giới của sự ganh ghét. Hơn thế nữa, hoan hỉ còn là sự chấp nhận và bao dung. Khi người khác làm sai, làm không đúng ý mình do họ thiếu hiểu biết chứ không phải cố ý, chúng ta cũng cần thể hiện tâm hoan hỉ để thấu hiểu và cảm thông thay vì phán xét hay trừng phạt. 

Xả là sự buông bỏ, không cố chấp, không giữ lấy những tị hiềm, khúc mắc đối với người khác và ngay cả với chính bản thân mình. Người xưa đã đúc kết rất đúng rằng, khi con người biết xả bỏ, không vướng bận vào những hận thù hay bực dọc, cuộc sống sẽ trở nên nhẹ nhàng, thanh thản hơn rất nhiều. Trong bối cảnh hiện đại, khi con người dễ bị áp lực và căng thẳng bủa vây, tâm xả chính là phương thuốc hữu hiệu để chữa lành những tổn thương tâm lý, giúp giảm bớt những xung đột và bạo lực không đáng có. 

Triết lý "Vô ngã" và "Vị tha" của đạo Phật đóng vai trò như một kim chỉ nam định hướng lối sống cộng đồng. Vô ngã hiểu một cách sâu sắc là sự nhận thức rằng không có một cái "tôi" độc lập, biệt lập. Vô ngã khuyên con người đừng chỉ nghĩ đến những lợi ích của riêng mình, đừng ôm khư khư lấy những gì của riêng mình, mà phải nhận thức được rằng mọi thứ ta có đều là sự đóng góp của cộng đồng, của xã hội. Đừng bao giờ mang tư tưởng mình là nhất, mình phải được hưởng lợi nhiều nhất. Nhận thức được vô ngã sẽ tự nhiên dẫn đến "Vị tha" – tức là sự tha thứ, lòng bao dung đối với lỗi lầm của người khác. 

Sự kết hợp của "Từ bi, Hỷ xả, Vô ngã, Vị tha" tạo nên một hệ giá trị đạo đức hoàn chỉnh. Những giá trị này xuất phát từ đạo đức căn bản, giúp con người biết yêu thương, chia sẻ, chung sống hòa bình với nhau. Triết lý này mang tính cụ thể, thiết thực, giáo dục con người bằng những hành động thực tế, giúp giảm bớt sự ích kỷ cá nhân và ngăn chặn các mầm mống của bạo lực trong xã hội hiện đại.

Đạo Phật giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Một trong những vai trò vĩ đại nhất của Phật giáo Việt Nam, làm nên sức sống trường tồn của đạo Phật trên mảnh đất hình chữ S, chính là khả năng dung hợp và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Trong lịch sử nhân loại, có không ít tôn giáo mang tính chất cực đoan; khi truyền đến một vùng đất mới, họ có xu hướng phủ định văn hóa bản địa, phá bỏ những tập tục truyền thống. Nhưng đạo Phật lại chọn một con đường hoàn toàn khác: con đường của sự tiếp biến văn hóa dung hợp và tôn trọng văn hóa bản địa. 

Khi đi đến bất cứ đâu, Phật giáo đều chấp nhận và tôn trọng những nét văn hóa cũ của người dân bản địa. Phật giáo không phá bỏ mà ngược lại, luôn tìm cách bảo tồn, phát huy những giá trị tích cực của nền văn hóa vốn có, và thông qua đó để truyền bá giáo lý của mình. Trải qua quá trình giao lưu, người dân bản địa cũng dần tiếp thu những tư tưởng tiến bộ, nhân văn của đạo Phật để tự điều chỉnh văn hóa của mình: giữ lại và phát huy những điều tốt đẹp, lược bỏ bớt những hủ tục, những điều còn hạn chế, từ đó làm cho văn hóa truyền thống ngày càng trở nên rực rỡ và tốt đẹp hơn. 

Chính vì đặc tính này, trên toàn thế giới, Phật giáo luôn được công nhận là tôn giáo biết giữ gìn bản sắc văn hóa của người bản địa. Đối với người Việt Nam, sự hòa quyện này sâu sắc đến mức Hoà thượng Thích Giác Mãn (Huyền Không) đã phải thốt lên: "Mái chùa che chở hồn dân tộc / Nếp sống muôn đời của tổ tông". Mái chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà đã trở thành nơi lưu giữ hồn cốt, nếp sống và những giá trị tinh thần thiêng liêng nhất của quê hương, đất nước. 

Vai trò giữ gìn và phát triển bản sắc văn hóa của Phật giáo thể hiện rõ nét qua ba khía cạnh chủ yếu: 

Thứ nhất, về kiến trúc: Những ngôi chùa cổ kính, đặc biệt là ở miền Bắc, với mái ngói cong vút, nép mình dưới bóng cây đa, bến nước, luôn mang lại cho con người một cảm giác ấm áp, bình yên và vô cùng linh thiêng. Đó là một phần không thể tách rời của bức tranh làng quê Việt. 

Thứ hai, về nghi lễ: Các nghi lễ của Phật giáo không cứng nhắc mà luôn cố gắng hòa nhập với nghi lễ của người bản địa. Sự giao thoa này tạo ra những nghi lễ vừa mang tính tôn kính, trang nghiêm của tôn giáo, lại vừa mềm mại, gần gũi với phong tục tập quán của dân tộc. 

Thứ ba, về đạo đức và lối sống: Đạo Phật mang đến một chất nhân văn sâu sắc, tôn vinh những giá trị đạo đức cao đẹp. Những giá trị này thấm đẫm vào nếp nghĩ, cách sống của người Việt, trở thành những đặc tính văn hóa nổi trội so với nhiều tôn giáo khác trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc trong thời đại ngày nay. 

Phật giáo Việt Nam, một minh chứng cho sự gắn bó "Đạo pháp đồng hành cùng dân tộc"

Vai trò của Phật giáo trong xã hội không chỉ dừng lại ở những bài thuyết pháp trên giảng đường, mà còn hiện diện sống động qua các hoạt động xã hội, từ thiện, nhân đạo. Những hoạt động này xuất phát từ bản chất cốt lõi của đạo Phật: đó là sự kết hợp giữa "Tâm từ bi" và "Trí giác ngộ". 

Phong trào khuyến học, khuyến tài thông qua việc xây dựng "Tủ sách Phật Quang" cho học sinh là một minh chứng xuất sắc cho việc đạo Phật luôn quan tâm đến thế hệ tương lai. Ảnh: Lê Anh Dũng

Tâm từ bi thúc đẩy con người phải biết thương yêu, đùm bọc, giúp đỡ lẫn nhau. Trí giác ngộ giúp con người hiểu rõ quy luật nhân duyên, hiểu rằng mỗi cá nhân không thể tồn tại một mình trên quả địa cầu này, mà phải nương tựa vào xã hội, nương tựa vào sự bền vững của thiên nhiên và môi trường. Từ nhận thức sâu sắc đó, Phật giáo ở đâu là tình thương và trí tuệ được lan tỏa tới đó, biểu hiện rõ nhất qua công tác nhân đạo và an sinh xã hội. 

Trong suốt chiều dài lịch sử và đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay, các tổ chức Phật giáo đã có những đóng góp không mệt mỏi cho cộng đồng. Phật giáo luôn tiên phong trong việc giúp đỡ những người yếu thế trong xã hội, những người ốm đau, bệnh tật, những người già cả neo đơn.

Khi đất nước gặp thiên tai, bão lũ hay đối mặt với những thảm họa lớn như đại dịch Covid-19, Phật giáo thông qua các cá nhân và tổ chức tôn giáo đã nhanh chóng huy động nguồn lực, trực tiếp tham gia vào vùng tâm dịch, vùng rốn lũ để cứu trợ, sẻ chia khó khăn với đồng bào. Không dừng lại ở đó, đạo Phật còn tích cực mở rộng các hoạt động mang tính bền vững như: mở các trường học cho trẻ em, thư viện sách…

Đặc biệt, tinh thần "Đạo pháp đồng hành cùng dân tộc" còn được cụ thể hóa bằng những chương trình thiết thực, đáp ứng đúng nhu cầu của thời đại. Việc xây chùa cho người nghèo không chỉ mang lại cho họ một nơi nương tựa về mặt tâm linh mà còn là điểm tựa văn hóa, tinh thần giữa những bộn bề gian khó.

Phong trào khuyến học, khuyến tài thông qua việc xây dựng "Tủ sách Phật Quang" cho học sinh là một minh chứng xuất sắc cho việc đạo Phật luôn quan tâm đến thế hệ tương lai. Phật giáo khuyến khích con người từ khi còn nhỏ phải biết nỗ lực học tập, rèn luyện trí tuệ để khi lớn lên có tài năng cống hiến cho đất nước, cho xã hội. Sự chăm lo cho nền tảng tri thức của thế hệ trẻ chính là cách đóng góp bền vững nhất cho sự phát triển của quốc gia. 

Tất cả những hoạt động nhân đạo, từ thiện và giáo dục này của Phật giáo có ý nghĩa vô cùng to lớn. Nó góp phần làm tốt công tác an sinh xã hội, đặc biệt là trong những hoàn cảnh mà chính sách của Nhà nước, chính quyền địa phương chưa kịp thời bao phủ hoặc chưa đủ nguồn lực để đáp ứng trọn vẹn.

Sự chủ động và làm một cách bền vững của Phật giáo thể hiện trách nhiệm công dân sâu sắc của những người con Phật đối với Tổ quốc. Những hoạt động này vừa mang bản chất từ bi của Phật giáo, vừa kết tinh những giá trị nhân văn, tốt lành của con người trong cộng đồng xã hội. 

Nhìn lại chặng đường gắn bó máu thịt với dân tộc, có thể khẳng định rằng, Phật giáo không chỉ là một hệ tư tưởng triết học hay một con đường tu tập giải thoát cá nhân, mà là một nguồn lực xã hội to lớn.

Thông qua việc bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức cao quý như Từ bi, Hỷ xả, Vô ngã, Vị tha, Phật giáo đã cung cấp một "liều vaccine" tinh thần vô giá, giúp con người đề kháng lại sự ích kỷ, vô cảm và bạo lực.

Thông qua sự tiếp biến văn hóa uyển chuyển, Phật giáo đã trở thành người bảo vệ kiên trung cho hồn cốt, nếp sống của dân tộc dưới từng mái chùa cổ kính. Và thông qua vô vàn những hoạt động từ thiện, giáo dục, cứu trợ nhân đạo, Phật giáo đã hiện thực hóa lý tưởng "Đạo pháp đồng hành cùng dân tộc".

Tiếp tục phát huy truyền thống hộ quốc an dân của Phật giáo Việt NamDịp Lễ Phật đản Phật lịch 2070, đoàn đại biểu lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Ủy ban Trung ương MTTQVN do ông Trịnh Văn Quyết, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận T.Ư làm trưởng đoàn đến chúc mừng chư tôn đức lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam chiều 22/5.

Nguồn: https://vietnamnet.vn/dao-phat-trong-doi-song-viet-giu-hon-dan-toc-gieo-mam-thien-lanh-2520455.html