Độc đáo Đội chèo bả trạo Hà Quảng Bắc

Ra đời từ gần 30 năm trước, Đội chèo bả trạo Hà Quảng Bắc (phường Điện Bàn Đông) đã tiếp nối nghệ thuật tuồng truyền thống và góp phần lan tỏa những nét đẹp văn hóa, tâm linh đến cộng đồng cư dân xứ Quảng.

Đội chèo bả trạo nữ trong một lần trình diễn tại lễ cầu ngư của phường Điện Bàn Đông. Ảnh: VĨNH LỘC

Đội bả trạo nữ

Đội chèo bả trạo Hà Quảng Bắc thường có 13 - 15 thành viên, ngoài tổng chính, tổng thương và một tổng lái (hô hát, điều phối), tất cả con trạo (đội múa) đều là phụ nữ.

Ông Đặng Hùng Thủy (SN 1946), nguyên đội trưởng Đội chèo bả trạo khối phố Hà Quảng Bắc nhớ lại về những ngày đầu thành lập. Khoảng những năm 2000, khi phong trào hát tuồng không còn được ưa chuộng và dần tan rã, ông Thủy cùng một số người thành lập đội chèo bả trạo của làng. Sau nhiều năm khó khăn khi tìm “con trạo” là đàn ông, năm 2010, ông Thủy kêu gọi phụ nữ trong làng cùng đi hát bả trạo.

Bên cạnh hát múa tại các lễ cầu ngư, cúng đình làng hàng năm, hoạt động chủ yếu của Đội chèo bả trạo Hà Quảng Bắc là phục vụ đám hiếu tang ma. Tùy loại hình mà đội có bài hát, giai điệu phù hợp như đám ma thì hát đưa linh, cúng đình làng thì hát thỉnh văn, cầu ngư kèm theo các động tác chèo ghe… Đa phần lời hát do ông Đặng Hùng Thủy biên soạn dựa trên những làn điệu cổ cho phù hợp với bối cảnh mới. Cụ thể, hát cầu ngư giai điệu phải rộn rã, với các đám đưa linh thì lời bi ai, buồn tiếc khơi gợi niềm xúc động trong lòng người nghe.

Bà Ngô Thị Bốn, thành viên đội cho biết, lợi thế của phụ nữ khi tham gia chèo bả trạo chính là sự dịu dàng trong từng động tác. “Nhìn thì dễ nhưng cũng không đơn giản vì đòi hỏi sự đồng bộ của cơ thể. Tay khua thì chân nhịp hài hòa, nên so với đàn ông, phụ nữ múa chèo sẽ nhịp nhàng đẹp mắt hơn”, bà Bốn diễn giải.

Bà Bốn tham gia đội chèo đã hơn 20 năm, dường như năm nào cũng theo đoàn đi “diễn” tại các lễ cầu ngư và hát báo hiếu tang ma khắp các xã, phường trong thành phố, từ Hòa Khánh, Mỹ Khê đến Hội An, Tam Kỳ, Núi Thành… Tùy xa gần, mỗi chuyến bà Bốn và các thành viên đội được chia vài trăm nghìn đồng nhưng ai cũng vui vẻ.

“Thật ra, mình đi diễn vì cái tâm và niềm đam mê chứ nói múa để kiếm tiền sinh sống thì không bao nhiêu cả” - bà Bốn nói. Ở tuổi 57, bà Bốn vẫn đi làm công nhân, nhưng chỉ cần có đám lập tức xin phép nghỉ để theo đội đi múa.

Nâng tầm theo hướng du lịch

Hát múa bả trạo là loại hình diễn xướng dân gian đã tồn tại hàng trăm năm ở nhiều vùng quê ven biển miền Trung. Tại Đà Nẵng, bả trạo nổi tiếng với các làn điệu hò tán, bắt bài lệnh, bắt bài vãn hay những bài diễn xướng như âm linh bả trạo ca, long thần bả trạo ca… với hầu hết là đàn ông tham gia.

Vì vậy, sự xuất hiện và tồn tại của đội chèo bả trạo nữ Hà Quảng Bắc gần 30 năm qua trở thành nét độc đáo, bởi từ xưa đã quy định hát múa bả trạo là công việc của đàn ông, thậm chí trong một số nghi lễ tâm linh phụ nữ cũng không được xuất hiện trước bàn linh.

Theo bà Phạm Thị Chín (SN 1956), thành viên Đội chèo bả trạo Hà Quảng Bắc, lợi thế của nữ ngoài sự dẻo dai nhuần nhuyễn còn nổi trội ở hình thể và khuôn mặt đẹp khi được trang điểm. Cả ông Đặng Hùng Thủy và bà Phạm Thị Chín đều xuất thân từ đội hát tuồng xã Điện Dương (cũ). Họ đau đáu trước sự mai một của nghệ thuật tuồng và chuyển sang thành lập đội chèo bả trạo như một cách níu giữ loại hình nghệ thuật cổ truyền của tiền nhân.

“Lúc cùng anh Đặng Hùng Thủy bàn việc thành lập đội bả trạo địa phương, tôi cũng chỉ nghĩ hoạt động tạm thời nhằm lưu giữ phong trào và truyền thống quê hương, nhưng không ngờ đội sống được đến bây giờ”, bà Chín chia sẻ. Bà tham gia đội với vai trò tổng thương, hát bên cạnh tổng chính. Đây cũng là giọng nữ hiếm hoi của các đội bả trạo trên địa bàn thành phố.

Theo đại diện Phòng Văn hóa - Xã hội phường Điện Bàn Đông, hiện nay hầu hết thành viên đội bả trạo đều lớn tuổi, khó tìm kiếm được người trẻ tham gia. Để bảo tồn và phát huy tiềm năng Đội chèo bả trạo Hà Quảng Bắc, địa phương đề xuất cần tổ chức tập huấn, hướng dẫn kỹ năng biểu diễn, nâng cao chất lượng nghệ thuật cho đội bả trạo. Đồng thời, xây dựng đội chèo trở thành sản phẩm du lịch phục vụ tại các điểm đến trong và ngoài phạm vi địa phương.

“Chúng ta đã thấy nhiều loại hình nghệ thuật cổ truyền như bài chòi, múa Chăm, hát tuồng… được đưa vào phục vụ du lịch. Tôi nghĩ hát múa bả trạo cũng sẽ có cơ hội, do đó địa phương sẽ tăng cường công tác quảng bá, giới thiệu loại hình nghệ thuật này, nhất là khi bả trạo đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”, ông Nguyễn Văn Tuấn, Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng Văn hóa, Xã hội phường Điện Bàn Đông nói.

Nguồn: https://baodanang.vn/doc-dao-doi-cheo-ba-trao-ha-quang-bac-3326583.html