Đối đầu Mỹ - Iran có đang trở thành "bình thường mới"?

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 2/6 khẳng định, các cuộc đàm phán với Iran vẫn đang tiếp diễn. Các chuyên gia cho rằng, Iran dường như đang ngày càng coi đối đầu là một công cụ chiến lược nhằm gia tăng ảnh hưởng khu vực và quốc tế, thay vì ưu tiên đạt được một thỏa thuận hòa bình toàn diện với Washington.

Iran được cho là không còn đặt ưu tiên vào việc đạt được một thỏa thuận toàn diện mà tập trung tận dụng xung đột như một công cụ gia tăng ảnh hưởng chiến lược. Ảnh: SBS News

Trong hai tháng qua, các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ liên tục rơi vào trạng thái giằng co. Sau thỏa thuận ngừng bắn mong manh đạt được hồi đầu tháng 4, hai bên nhiều lần tuyên bố tiến gần tới một giải pháp lâu dài, song các vòng thương lượng liên tiếp đổ vỡ, trong khi các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái vẫn tiếp diễn.

Dù khả năng Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận nào đó trong những ngày tháng tới chưa hoàn toàn bị loại trừ, giới quan sát cho rằng ngay cả khi điều đó xảy ra, căng thẳng giữa hai nước vẫn khó có thể chấm dứt. Những bất đồng cốt lõi về chương trình hạt nhân, ảnh hưởng khu vực của Iran và vai trò của Tehran tại eo biển Hormuz tiếp tục là các rào cản lớn đối với một nền hòa bình bền vững.

Khoảng cách khó thu hẹp

Washington vẫn yêu cầu Tehran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium, từ bỏ kho dự trữ uranium đã làm giàu, ngừng hỗ trợ các lực lượng đồng minh trong khu vực và khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.

Trong khi đó, Iran khẳng định chương trình làm giàu uranium là quyền lợi không thể thương lượng. Tehran cũng cho rằng việc giải quyết các yêu cầu khác chỉ có thể được xem xét khi Mỹ công nhận vai trò của Iran tại Hormuz, bồi thường những thiệt hại do chiến tranh gây ra, chấm dứt các hoạt động quân sự của Israel tại Lebanon và dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa tài sản.

Tuy nhiên, khác với những giai đoạn trước, nguyên nhân khiến triển vọng hòa giải trở nên xa vời không chỉ nằm ở các bất đồng chính sách. Theo nhiều chuyên gia, một bộ phận ngày càng có ảnh hưởng trong giới lãnh đạo Iran đang cho rằng đối đầu có thể mang lại nhiều lợi ích chiến lược hơn so với thỏa hiệp.

Đòn bẩy cho ảnh hưởng

Từ góc nhìn của Tehran, cuộc khủng hoảng hiện nay đã tạo ra những đòn bẩy mà nước này khó có được trong thời bình.

Việc tấn công các quốc gia Ảrập có căn cứ quân sự Mỹ đã khiến nhiều nước vùng Vịnh gia tăng sức ép ngoại giao nhằm thúc đẩy Washington tìm kiếm giải pháp hòa bình. Trong khi đó, việc phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 1/3 lượng dầu mỏ vận chuyển bằng đường biển của thế giới đã khiến nhiều nền kinh tế lớn phải trực tiếp quan tâm đến các yêu cầu của Iran.

Người dân vẫy cờ Iran tại Tehran, tháng 5/2026. Ảnh: Hãng thông tấn Tây Á

Trong nhiều năm, Tehran cho rằng họ luôn ở thế bất lợi trong cuộc đối đầu kinh tế với Mỹ. Các lệnh trừng phạt tài chính, hạn chế tiếp cận hệ thống thanh toán quốc tế và vai trò thống trị của đồng USD đã giúp Washington duy trì sức ép đáng kể đối với nền kinh tế Iran.

Tuy nhiên, việc kiểm soát Hormuz đã mang lại cho Tehran một công cụ đáp trả có sức ảnh hưởng toàn cầu. Theo một số nhà phân tích, Iran kỳ vọng những tác động kinh tế sẽ khiến không chỉ Mỹ mà cả các đối tác của Washington phải cân nhắc lại cách tiếp cận đối với Tehran.

Sự thay đổi từ chủ trương trong nước

Một trong những yếu tố quan trọng nhất định hình chính sách hiện nay của Iran là sự thay đổi sâu sắc trong tương quan lực lượng chính trị trong nước.

Trong nhiều năm, chính trường Iran tồn tại sự cạnh tranh giữa các nhóm chủ trương đối thoại với phương Tây và các lực lượng theo đường lối cứng rắn. Sự ra đời của thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời Tổng thống Hassan Rouhani được xem là kết quả nổi bật nhất của xu hướng thúc đẩy ngoại giao.

Tuy nhiên, sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018 và căng thẳng liên tục leo thang trong những năm tiếp theo, ảnh hưởng của các lực lượng ủng hộ đối thoại dần suy giảm.

Các cuộc xung đột quân sự gần đây càng củng cố vị thế của phe cứng rắn. Nhiều quan chức Iran cho rằng những nỗ lực ngoại giao trước đây không giúp ngăn chặn các cuộc tấn công nhằm vào nước này, từ đó củng cố nhận thức rằng đàm phán không phải là giải pháp bảo đảm an ninh quốc gia.

Sự thay đổi này khiến chiến lược đối ngoại của Tehran ngày càng cứng rắn hơn so với giai đoạn trước.

Ngoại giao trong thời kỳ đối đầu

Điều đáng chú ý là Tehran không hoàn toàn từ bỏ đàm phán. Thay vào đó, Iran dường như coi ngoại giao là một công cụ để quản lý xung đột hơn là phương tiện giải quyết tận gốc các bất đồng.

Theo cách tiếp cận này, các cuộc thương lượng giúp Iran thể hiện thiện chí với cộng đồng quốc tế, giảm áp lực ngoại giao và kiểm soát nhịp độ leo thang căng thẳng. Tuy nhiên, Tehran không muốn đưa ra những nhượng bộ mà họ cho là có thể làm suy yếu vị thế chiến lược của mình.

Chính vì vậy, các vòng đàm phán gần đây thường rơi vào bế tắc khi cả hai bên đều yêu cầu đối phương phải nhượng bộ trước.

Một “bình thường mới” đầy bất ổn

Nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, Trung Đông có thể bước vào một giai đoạn mà xung đột cường độ thấp trở thành trạng thái thường trực.

Trong kịch bản đó, Mỹ tiếp tục duy trì sức ép kinh tế và quân sự đối với Iran, trong khi Tehran sử dụng ảnh hưởng của mình tại Hormuz và mạng lưới đồng minh khu vực để đáp trả. Các cuộc đụng độ có thể bùng phát bất cứ lúc nào mà không nhất thiết dẫn tới một cuộc chiến tranh toàn diện.

Đối với người dân Iran, điều này đồng nghĩa với nguy cơ kéo dài của lạm phát, suy giảm thu nhập và bất ổn kinh tế. Với thế giới, những biến động tại Hormuz tiếp tục là mối đe dọa đối với an ninh năng lượng và ổn định thương mại toàn cầu.

Nguồn: https://daibieunhandan.vn/doi-dau-my-iran-co-dang-tro-thanh-binh-thuong-moi-10419159.html