Giảm dấu chân carbon trong thời đại số

VTV.vn - Dấu chân carbon của con người hiện diện cả trong những cú chạm màn hình, những dòng dữ liệu và các thiết bị điện tử mà chúng ta sử dụng mỗi ngày.

Trước đây, khẩu hiệu sống xanh thường gắn với việc giảm rác thải nhựa, tiết kiệm điện, đi xe đạp hay trồng thêm cây xanh... Thế nhưng, khi đời sống ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, dấu chân carbon của con người không còn chỉ nằm ngoài đường phố hay trong các nhà máy. Nó hiện diện cả trong những cú chạm màn hình, những dòng dữ liệu và các thiết bị điện tử mà chúng ta sử dụng mỗi ngày.

Ảnh: Pexels

Thế giới ảo tiêu tốn tài nguyên thực

Nhiều người mang theo bình nước cá nhân mỗi ngày, phân loại rác cẩn thận và hạn chế dùng túi nilon. Nhưng tối đến, họ dành hàng giờ lướt video vô tận trên điện thoại, lưu hàng nghìn bức ảnh không bao giờ xem lại và thay điện thoại mới sau mỗi hai năm. Một thế giới số tưởng như “ảo” hóa ra lại tiêu tốn rất nhiều tài nguyên thật.

Nhiều người vẫn hình dung dữ liệu số tồn tại đâu đó “trên đám mây” - nhẹ tênh và vô hình. Nhưng phía sau mỗi email, mỗi đoạn video trực tuyến hay mỗi câu lệnh AI là những trung tâm dữ liệu khổng lồ vận hành suốt ngày đêm.

Các trung tâm dữ liệu phải tiêu thụ lượng điện năng khổng lồ để duy trì máy chủ và hệ thống làm mát. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu điện cho các trung tâm dữ liệu toàn cầu đang tăng nhanh, đặc biệt kể từ khi AI bùng nổ. Chỉ riêng việc xử lý các mô hình trí tuệ nhân tạo cũng đòi hỏi lượng năng lượng lớn hơn nhiều so với các hoạt động tìm kiếm thông thường.

Ngay cả những hành động nhỏ trong đời sống số cũng để lại dấu chân carbon nhất định. Streaming video độ phân giải cao, lưu trữ vô hạn ảnh và dữ liệu, gửi email hàng loạt hay liên tục nâng cấp thiết bị điện tử… đều tiêu tốn tài nguyên và năng lượng ngoài đời thực.

Ít ai nghĩ rằng những bức ảnh cũ chưa từng mở lại, hàng chục email quảng cáo nằm im trong hộp thư hay các file lưu trữ vô tận trên cloud cũng đang cần đến những máy chủ hoạt động liên tục để duy trì. Một số nghiên cứu cho thấy, phần lớn dữ liệu được lưu trữ trực tuyến hầu như không bao giờ được sử dụng lại sau vài tháng đầu tiên.

Các trung tâm dữ liệu phải tiêu thụ lượng điện năng khổng lồ để duy trì máy chủ và hệ thống làm mát. Ảnh: Pexels

Nếu thời trang nhanh khiến con người mua quần áo với tốc độ chóng mặt, thì môi trường số cũng đang tạo ra một kiểu “tiêu dùng nhanh” khác: tiêu thụ nội dung liên tục và không giới hạn.

Video ngắn tự động phát tiếp, thuật toán liên tục gợi ý nội dung mới, các nền tảng cạnh tranh nhau để giữ người dùng ở lại lâu nhất có thể. Trong vòng lặp ấy, con người quen với việc lướt nhanh, xem nhanh và quên cũng rất nhanh.

Nhiều chuyên gia cho rằng sự tiêu thụ vô tận này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần mà còn kéo theo chi phí môi trường đáng kể. Càng nhiều dữ liệu được tạo ra, lưu trữ và truyền tải, nhu cầu năng lượng cho hạ tầng số càng tăng lên.

Điều đó khiến một số người bắt đầu đặt câu hỏi: liệu “sống xanh” có nên bao gồm cả cách con người tiêu thụ công nghệ?

Các phong trào giảm dấu chân carbon

Trong vài năm gần đây, khái niệm “digital minimalism” - sống tối giản trong môi trường số - bắt đầu thu hút sự chú ý ở nhiều nơi trên thế giới.

Một số người chủ động tắt thông báo ứng dụng, giảm thời gian màn hình hay dành “cuối tuần không thiết bị”. Người khác chuyển sang dùng điện thoại cơ bản hơn, đọc sách giấy, nghe nhạc offline hoặc hạn chế lưu trữ dữ liệu không cần thiết.

Xu hướng này không xuất phát từ việc phủ nhận công nghệ. Trái lại, nó phản ánh mong muốn sử dụng công nghệ một cách có ý thức hơn - thay vì để thuật toán quyết định toàn bộ nhịp sống hàng ngày.

Đáng chú ý, phong trào này cũng gắn với câu chuyện môi trường.

Nhiều chuyên gia công nghệ xanh cho rằng, giảm dấu chân carbon số đôi khi bắt đầu từ những thay đổi rất nhỏ: xóa bớt email cũ, dọn dữ liệu cloud định kỳ, tắt chế độ tự động phát video, giảm chất lượng streaming khi không cần thiết hoặc gửi link tài liệu thay vì đính kèm file dung lượng lớn cho nhiều người cùng lúc.

Một số người còn bắt đầu chú ý đến “phantom power” - lượng điện mà các thiết bị vẫn âm thầm tiêu thụ dù không thực sự được sử dụng. Những bộ sạc cắm liên tục, laptop ở chế độ ngủ hay màn hình bật suốt đêm đều góp phần làm tăng tiêu hao năng lượng vô hình trong đời sống hiện đại.

Rác điện tử hiện là một trong những dòng chất thải tăng nhanh nhất thế giới. Ảnh: Pexels

Khi nhu cầu tiêu dùng công nghệ tăng chóng mặt, lượng rác điện tử toàn cầu cũng phình to chưa từng có. Điện thoại, laptop và các thiết bị điện tử thường bị thay mới rất nhanh dù vẫn còn sử dụng được. Theo Liên hợp quốc, rác điện tử hiện là một trong những dòng chất thải tăng nhanh nhất thế giới.

Điều đáng nói là phần lớn phát thải carbon của một chiếc smartphone không đến từ quá trình sử dụng, mà nằm ở khâu sản xuất: khai thác khoáng sản, chế tạo linh kiện, vận chuyển và lắp ráp. Vì thế, việc kéo dài vòng đời thiết bị đôi khi mang ý nghĩa môi trường lớn hơn nhiều người tưởng.

Từ đó, nhiều phong trào như “right to repair” (quyền sửa chữa thiết bị), sử dụng đồ điện tử tân trang hay kéo dài vòng đời công nghệ bắt đầu lan rộng ở châu Âu và Bắc Mỹ. Thay pin thay vì mua máy mới, sửa một chiếc laptop cũ thay vì thay toàn bộ thiết bị - những hành động nhỏ ấy giờ đây không chỉ mang ý nghĩa tiết kiệm, mà còn được xem như một lựa chọn bền vững hơn cho môi trường.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, việc thay đổi thói quen cá nhân mới chỉ là một phần của vấn đề. Phía sau đời sống số là cả một hệ sinh thái công nghệ khổng lồ: các công ty AI, nền tảng streaming, trung tâm dữ liệu và chuỗi sản xuất thiết bị điện tử toàn cầu. Nếu hạ tầng ấy vẫn vận hành chủ yếu bằng nhiên liệu hóa thạch, thì những nỗ lực “sống xanh số” của người dùng sẽ khó tạo ra thay đổi lớn.

Chính vì vậy, nhiều tập đoàn công nghệ đang chịu áp lực phải đầu tư mạnh hơn vào năng lượng tái tạo và thiết kế công nghệ bền vững. Google, Microsoft hay Amazon đều đã công bố các kế hoạch giảm phát thải carbon và tăng tỷ lệ sử dụng điện sạch cho các trung tâm dữ liệu. Trong khi đó, Liên minh châu Âu thúc đẩy các quy định yêu cầu thiết bị điện tử phải dễ sửa chữa hơn, giúp kéo dài tuổi thọ sản phẩm thay vì liên tục bị thay thế.

Trong nhiều năm qua, hình ảnh của lối sống xanh thường gắn với cây cối, xe đạp hay những chiếc túi tái sử dụng. Nhưng trong một thế giới nơi phần lớn đời sống diễn ra qua màn hình, môi trường số cũng trở thành một phần của câu chuyện bền vững.

Sống xanh trong thời đại số không có nghĩa là từ bỏ công nghệ, mà là học cách sử dụng nó chậm hơn, lâu hơn và có ý thức hơn. Đôi khi, điều ấy bắt đầu từ những hành động rất nhỏ: dọn bớt “rác số”, kéo dài tuổi thọ thiết bị hay đơn giản là suy nghĩ thêm một chút trước khi nhấn lưu, tải xuống hoặc phát video tiếp theo.

Nguồn: https://vtv.vn/giam-dau-chan-carbon-trong-thoi-dai-so-10026052715260291.htm