Giữ lửa nghề nặn tượng ông Táo

Bà Dương Thị Ca gắn bó lâu năm với nghề nặn tượng ông Táo. Ảnh: TRÂM ANH

Gìn giữ hồn Tết Việt

Những ngày cận Tết, chúng tôi ghé làng gốm Thanh Hà (phường Hội An Tây), tìm nhịp xuân nơi “mùa vụ” nặn tượng ông Táo. Thế nhưng, khung cảnh rộn ràng trong ký ức đã không còn. Mải miết quanh làng hỏi thăm, chúng tôi chỉ nhận về những cái lắc đầu xen lẫn tiếng thở dài. Nghề xưa vẫn còn đó, nhưng người gắn bó thì dần thưa vắng.

Trong mùi đất ẩm của làng nghề thủ công truyền thống có tuổi đời khoảng 500 năm, chúng tôi gặp bà Dương Thị Ca (SN 1962). Nơi căn nhà nhỏ, bà chậm rãi kể về cuộc đời gắn với đất nung, lửa lò. Năm đời trong gia đình bà Ca nối tiếp nhau giữ nghề, như mạch ngầm bền bỉ chảy qua các thế hệ.

Từ những ngày thơ bé quan sát trong im lặng, đôi tay bà lớn lên cùng đất, cùng khuôn, cùng nhịp thở chậm rãi của nghề xưa. Cũng như nhiều người làng Thanh Hà, bà Ca thạo nhiều mặt hàng gốm phục vụ sinh hoạt và tín ngưỡng.

Trong số đó, tượng ông Táo - sản phẩm gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người Việt mỗi dịp cuối năm, từng là nguồn sinh kế chính của gia đình bà trong thời gian dài.

Đôi tay người thợ làng gốm Thanh Hà thuần thục từng công đoạn nặn, ép khuôn tượng ông Táo. Ảnh: TRÂM ANH

Để làm nên một pho tượng ông Táo, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ. Đất phải dầm và nhào nặn nhiều lần cho đến khi nhuyễn, đều. Theo bà Ca, chất lượng đất quyết định độ bền của sản phẩm; đất không đạt, nung lên dễ nứt vỡ. Khi đất đạt yêu cầu, người thợ bôi một lớp dầu mỏng lên khuôn, nén đất chặt vào và gạt bỏ phần thừa.

Sau khi đúc, tượng được đem phơi dưới nắng cho khô tự nhiên. Công đoạn này phụ thuộc nhiều vào thời tiết; vào mùa mưa lũ, việc sản xuất gần như phải tạm dừng.

Vì vậy, việc làm tượng thường bắt đầu từ tháng 5, tháng 6 âm lịch. “Không có nắng thì không làm được”, bà Ca nói. Nghề làm tượng vì thế không chỉ phụ thuộc vào bàn tay con người, mà còn trông cậy vào sự ưu ái của thời tiết.

Nơi khoảng sân nhỏ, những pho tượng đất được xếp ngay ngắn, hong nắng, đợi lửa, mang theo tâm huyết của người thợ lặng thầm gìn giữ hồn Tết Việt cho mai sau.

Từ thời “hoàng kim” đến lựa chọn giữ nghề

Ngồi bên hiên nhà, nơi từng chất đầy tượng đất chờ xuất đi khắp nơi mỗi dịp giáp Tết, ông Nguyễn Văn Xê (chồng bà Ca, SN 1958) nhớ lại thời kỳ được xem là “hoàng kim” của nghề.

Khi ấy, mỗi mùa Tết, gia đình ông có thể làm ra hàng chục nghìn tượng Ông Táo. “Làm không kịp bán, đơn hàng nhiều quá, có lúc không dám nhận thêm”, ông kể. Nghề không chỉ nuôi sống gia đình, mà còn nuôi dưỡng niềm tự hào của người thợ làng gốm.

Thế nhưng, dòng chảy thị trường đổi hướng. Những năm gần đây, việc sản xuất bị thu hẹp rõ rệt. Theo ông Xê, cạnh tranh về giá là trở ngại lớn nhất đối với nghề làm tượng ông Táo hiện nay.

Nhiều sản phẩm cùng loại được đưa ra thị trường với giá rẻ do có lợi thế nguồn nhiên liệu tại chỗ (trấu, rơm rạ…); trong khi chi phí sản xuất tại Thanh Hà lại cao hơn do người thợ phải mua củi để nung.

Điều này khiến giá thành đội lên, khó theo kịp thị trường. Hiện tại, gia đình ông chỉ còn làm vài ngàn sản phẩm mỗi năm, chủ yếu để phục vụ địa phương và giữ nghề là chính.

Những pho tượng Ông Táo đất mộc được phơi nắng trước khi đưa vào lò nung. Ảnh: TRÂM ANH

Không riêng gia đình ông Xê, nhiều người làm gốm ở Thanh Hà cũng đứng trước bài toán phải thay đổi để tồn tại. Ông Nguyễn Sáu (SN 1966), từng gắn bó lâu năm với nghề nặn tượng ông Táo, cho biết trước sức ép của thị trường, người làm gốm buộc phải tìm hướng đi mới.

Cùng với sự phát triển của du lịch, thợ gốm Thanh Hà đã chuyển sang nặn và nung con thổi, làm gốm mỹ nghệ bằng khuôn đúc, mặt nạ gốm, tượng gốm phục vụ trang trí nội - ngoại thất. Những sản phẩm này giúp làng nghề phần nào thích ứng với bối cảnh mới.

Cũng vì vậy, người nghỉ, người sản xuất cầm chừng. Với gia đình bà Ca, việc tiếp tục làm tượng ông Táo là lựa chọn giữ nghề, giữ một phần hồn cốt quê hương.

Nguồn: https://baodanang.vn/giu-lua-nghe-nan-tuong-ong-tao-3322630.html