Hát xẩm vào vai mới

Là soạn giả nhạc truyền thống, gắn bó với hát xẩm nên khi được gợi ý lấy hát xẩm tuyên truyền phòng chống ma túy tôi khá ngạc nhiên. Bởi nội hàm này chứa đựng hai khía cạnh tưởng như trái ngược nhau. Một lĩnh vực dường như rất bình lặng, ít được chú ý và một chủ đề luôn là điểm nóng được quan tâm.

Tạo hình 3 nghệ sĩ nhóm Xẩm Hà Thành trong tác phẩm Tránh xa tệ nạn. Ảnh: N.Q.L

“Mối duyên” trái ngược

Một hôm, trên trang mạng xã hội của Cục Điều tra tội phạm về ma túy - Bộ Công an bất ngờ xuất hiện câu hát mà như mắng nhau: “Về ngay! Về ngay, mày phải về ngay/ Không đi bát ngát qua ngày xuyên đêm”. Đây là câu hát giãi bày tâm trạng lo lắng của người mẹ về cậu con trai còn trẻ tuổi tối ngày vắng mặt. Lý do khiến người mẹ lo lắng là bởi: “Mẹ sợ mày theo khói trắng đảo điên/ Tưởng lên tiên hóa sa ngã triền miên hại đời”…

Đan xen giữa hai câu hát thể hiện tâm trạng của người mẹ, là trạng thái dửng dưng của người con, khi thường xuyên nói chen vào: “Sao phải về hả mẹ?”. Cứ như thế, câu chuyện của hai mẹ con diễn ra ở hai thái cực người mẹ lo lắng và hát tới tấp như hắt nước, người con thì chỉ nói chen vào, vẫn tâm trạng từ ngơ ngác đến ngạc nhiên, đến lúc hiểu chuyện người mẹ muốn nói gì mới giải thích về việc thường xuyên đi về muộn là bởi phải phấn đấu trong công việc. Khi đó người mẹ mới ngộ ra là mình đã nhầm và trở lại trạng thái vui tươi.

Đây là bài hát xẩm có cái tên rất trực diện: Tránh xa tệ nạn, được thể hiện khá dí dỏm thông qua phần trình diễn của 3 nghệ sĩ trong nhóm Xẩm Hà Thành là Mai Tuyết Hoa (đàn nhị, hát vai người mẹ), Trần Bá Nam Khánh (cặp kè, nói vai người con) và Phạm Đình Dũng (trống mảnh).

Một bài xẩm khác cũng nằm trong chiến dịch tham gia tuyên truyền phòng chống ma túy được giới thiệu trên trang mạng xã hội của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy. Đó là bài xẩm Chọn bạn mà chơi do nghệ sĩ Văn Phương (vừa hát vừa đánh cặp kè), Mai Tuyết Hoa (nhị) và Phạm Đình Dũng (trống mảnh) thể hiện. Những câu hát vừa gần gũi với câu tục ngữ các cụ xưa khuyên răn dạy bảo con cháu, vừa như đúc kết từ đời sống hôm nay cứ đủng đỉnh vang lên: “Ai ơi chọn bạn mà chơi/ Lá xanh thì đẹp, lá rời đừng ham/ Người khôn chọn mặt gửi vàng/ Chớ nhầm khi chọn, mang oan suốt đời…”.

Nếu xem bài này, khán giả có thể sẽ phải bật cười trước sự dí dỏm, hóm hỉnh, nửa đùa, nửa thật, nửa như răn dạy, nửa như cảnh báo trong thái độ tưng tửng, ngạo nghễ nhưng ẩn trong đó là sự sâu cay của người nghệ sĩ cất tiếng hát cảnh báo.

Nam nghệ sĩ góp giọng trong tác phẩm tuyên truyền phòng chống ma túy này là một trong những nghệ sĩ hề chèo tài năng của Nhà hát Chèo Việt Nam trước đây, nay là Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam. Văn Phương rất hào hứng khi tham gia và chia sẻ rằng: “Tôi cảm thấy đau xót khi ma túy có cơ hội xâm lấn vào học đường bằng rất nhiều thủ đoạn tinh vi. Vì thế, tôi muốn tuyên truyền cho khán giả hãy sống và làm việc, là một người có nhận thức cao phải biết cái hay cái đẹp để học hỏi và tránh xa, bài trừ tệ nạn của xã hội, nhất là ma túy”.

Tưởng như mối duyên trái ngược nhưng lại mang đến cảm giác là lạ, vui tai khi thưởng thức hai bài xẩm Tránh xa tệ nạn và Chọn bạn mà chơi. Có lẽ vì thế mà nhiều bạn nhận ngay ra nhóm Xẩm Hà Thành. Nhiều khán giả để lại những bình luận vui, ủng hộ. Dù chưa quá nhiều tới độ tạo viral nhưng như vậy đã đủ để những người làm công tác tuyên truyền, làm công việc sáng tạo truyền thống nối dài trong đời sống hôm nay cảm thấy ấm lòng.

Khi nghệ thuật được khai thác đúng cách

Đây chính là điều các tác giả tham gia đợt tuyên truyền băn khoăn nhất bởi lẽ trong giai đoạn hiện nay nếu chỉ sáng tác một tác phẩm âm nhạc thuần tuyên truyền sẽ không có người nghe, từ đó không đạt hiệu quả cho mục đích tốt đẹp. Cùng với đó, chúng tôi nghĩ trong bối cảnh công tác phòng chống tội phạm về ma túy cần đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về phương thức tuyên truyền, làm sao để hài lòng “phân khúc” người nghe là thuộc nhóm khán giả quan tâm đến đề tài an ninh mang tính thời sự về ma túy, không phải nhóm khán giả yêu âm nhạc có thể chấp nhận và lắng nghe một tác phẩm âm nhạc cũng là vấn đề cần giải quyết.

Nhưng ở góc độ khác, việc nghệ thuật dân tộc tham gia trực tiếp vào đời sống xã hội cho thấy những tín hiệu tích cực. Đặc biệt, hát xẩm - một loại hình dân gian vốn gắn với nơi chợ đông người, với phố phường tấp nập, với những câu chuyện đời thường - đang cho thấy nếu khai thác đúng hướng nghệ thuật truyền thống không những không lỗi thời, mà còn có khả năng lan tỏa trong cộng đồng, có thể tác động vào nhận thức cộng đồng.

Hai bài xẩm trên là những ví dụ cho cách xẩm tham gia tuyên truyền phòng, chống ma túy một cách khéo léo, nghệ thuật và hiệu quả, không dựa vào khẩu hiệu hay mệnh lệnh hành chính.

Thực ra dùng nghệ thuật truyền thống để tuyên truyền các vấn đề xã hội không phải điều gì mới mẻ, đây là cách làm đã được áp dụng từ cả trăm năm qua. Trước cách mạng, những câu hát xẩm địch vận đã được phát huy; sau ngày 2/9/1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát động phong trào Bình dân học vụ, nghệ thuật hát xẩm hưởng ứng bằng nhiều bài hát như Tiễu trừ giặc dốt, Hỏi thăm cô tú… Chiến dịch bảo vệ biên giới có khai thác nhiều dân ca đặt lời mới, trong đó có bài Lời thương ta ngỏ cùng nhau theo điệu Mười nhớ của dân ca quan họ Bắc Ninh do nhạc sĩ Đức Miêng đặt lời mới phổ biến cho đến tận ngày hôm nay.

Trở lại hai bài xẩm tuyên truyền phòng chống ma túy kể trên, có thể thấy nghệ thuật dân tộc không hề kén đề tài hiện đại. Vấn đề không nằm ở bản thân xẩm, mà ở cách tiếp cận. Ở đây, xẩm không bị biến thành loa phóng thanh cho khẩu hiệu, mà trở thành một hình thức đối thoại văn hóa với cộng đồng. Khi nghệ thuật dân tộc được khai thác đúng cách, nó không chỉ hoàn thành nhiệm vụ tuyên truyền, mà còn góp phần khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong xã hội đương đại.

Nguồn: https://baodanang.vn/hat-xam-vao-vai-moi-3317147.html