Khi nhà sàn bê tông lên núi...

Nhiều lần đi công tác miền núi Nghệ An, tôi đặc biệt ấn tượng với những nếp nhà sàn bê tông nằm e ấp dưới tán rừng mét xanh um tùm, bạt ngàn của miền núi Con Cuông. Từ bao đời nay, những nếp nhà sàn là một phần không thể thiếu, tạo nên vẻ đẹp yên bình của vùng cao. Nếp nhà sàn cũng là một phần ký ức tươi đẹp đối với bao thế hệ người Thái, Khơ Mú, Ơ Đu… Chỉ đến khi tôi gặp chàng trai người dân tộc Thái hiền hậu và tài năng đó, sự tò mò của tôi mới dần được sáng tỏ.

Báo Nghệ An•25/03/2026

Ý tưởng bất ngờ để bảo tồn nhà sàn Thái

Tôi tìm đến bản Chai, xã Con Cuông vào một buổi chiều nắng nhạt. Cái se lạnh của vùng cao vẫn còn vương vấn ở đất này, len lỏi qua từng cánh đồng, từng nếp nhà sàn Thái lọt thỏm giữa không gian của rừng mét bạt ngàn.

Một tốp thợ đang cặm cụi làm trên mái nhà sàn dừng lại, tò mò hướng ánh mắt về phía dưới... Lát sau, một người đàn ông mặc chiếc áo bảo hộ màu xanh cửu long bước xuống, chìa bàn tay thô ráp vì công việc hướng về phía tôi: “Tôi là Hường đây. Hình như anh đến tìm hiểu chuyện làm nhà sàn bê tông phải không?”.

Anh nở nụ cười hiền hậu, giống như tính cách của nhiều người dân vùng cao khác, để mở đầu câu chuyện với tôi.

Anh 1_ — Anh Lô Văn Hường, người đầu tiên triển khai ý tưởng làm nhà sàn bê tông thay cho nhà gỗ. Ảnh: Thái Sơn

Anh Lô Văn Hường, sinh năm 1986, là người dân tộc Thái, là thợ làm nhà đã nhiều năm nay. Anh thường làm nhà cho bà con các xã Châu Khê, Lạng Khê, Chi Khê và một số địa phương khác của huyện Con Cuông trước đây. Năm 2009, trong một lần làm nhà sàn Thái ở Lạng Khê thì chủ nhà bị thiếu hụt gỗ. Nếu tiếp tục làm nhà thì thiếu gỗ, bỏ đi cũng không xong, trong khi đó chủ nhà vẫn mong mỏi làm được ngôi nhà sàn, bởi vì với bà con người Thái, nhà sàn không chỉ là nơi sinh sống mà còn là ký ức tuổi thơ, là bản sắc văn hoá mà họ không dễ dàng bỏ được.

Nhiều ngày liền, anh Lô Văn Hường cứ trằn trọc, khắc khoải vì công trình dang dở. Với kinh nghiệm của người làm nhà sàn lâu năm, anh Hường nảy ra ý tưởng “tại sao mình không làm nhà sàn bê tông nhỉ? Vật liệu sẵn có mà bản sắc văn hoá của người Thái cũng không bị mất đi?”.

Một câu hỏi tưởng như giản đơn như vậy, không ngờ lại đưa tốp thợ của anh Hường làm chủ bước sang ngã rẽ khác. Từ công trình đầu tiên năm 2009, ý tưởng làm nhà sàn bê tông thay cho nhà sàn gỗ xuất hiện ngày càng nhiều hơn. Từ năm 2009, 2010 trở lại đây, đã có hàng chục ngôi nhà sàn kiểu mới do anh Hường và các tốp thợ khác đảm nhận thi công. Mỗi năm anh Hường trực tiếp làm 2-3 nhà. Riêng tại xã Yên Khê cũ, nay thuộc địa bàn xã Con Cuông thì anh Hường đã làm được 5 ngôi nhà như vậy.

Anh 2_ — Lối cầu thang lên nhà sàn của anh Hường được thiết kế đẹp mắt. Ảnh: Thái Sơn

“

So với các mẫu nhà tôi làm hồi 2009, 2010, 2015 thì kiến trúc nhà sàn bây giờ thay đổi nhiều. Những ngôi nhà đầu tiên thiết kế đơn sơ, còn bây giờ thợ thiết kế giả chuyền, cột bồng... làm cho ngôi nhà đẹp mắt hơn nhiều

Anh Lô Văn Hường, thợ làm nhà sàn bê tông

Giữ hồn cốt văn hoá Thái trong diện mạo mới

“Tuổi thơ tôi gắn bó với những ngôi nhà sàn. Vì vậy khi anh Hường và tốp thợ làm cho gia đình tôi ngôi nhà này, vợ chồng tôi rất hài lòng. Chúng tôi ở nhà sàn quen rồi, rất sướng!”, chị Vi Thị Cương và chồng là anh Lương Văn Nuôi ở bản Chai không giấu được sự mãn nguyện khi chia sẻ về ngôi nhà của mình. Vợ chồng anh cho biết, trong điều kiện gỗ ngày càng khan hiếm, giá cả đắt đỏ thì việc xây dựng nhà sàn bê tông là lựa chọn phù hợp, cả về chi phí xây dựng, phù hợp với tập tính văn hoá địa phương.

“Thời điểm năm 2025, nếu làm ngôi nhà sàn bê tông 3 gian như nhà tôi thì khoảng 400 triệu thôi, trang trí cầu kỳ hơn tý có thể lên đến 500 triệu. Nếu làm nhà sàn gỗ, có khi 700 -800 triệu, thậm chí 1 tỷ đồng chưa chắc đã đẹp”, anh Lương Văn Nuôi khẳng định.

Anh còn cho biết, vợ chồng anh phải vay thêm ngân hàng một chút ít, gia đình tự trồng keo nên có gỗ để làm ván ốp tường và cốt pha; tốp thợ do anh Hường làm chủ là anh em họ hàng, nên ngôi nhà anh vừa đẹp, vừa tiết kiệm chi phí tối ưu.

Với bà Lô Thị Hải ở xóm Thuỷ Khê, xã Con Cuông, người phụ nữ dân tộc Thái này cũng không giấu được sự hài lòng khi ngôi nhà sàn bê tông được xây dựng từ năm 2015 đến nay vẫn còn sử dụng tốt. Ngôi nhà sàn này mát mẻ vào mùa Hè, ấm áp vào mùa Đông. “Bố mẹ tôi và tôi đều là người dân tộc Thái cả. Theo phong tục tập quán thì người Thái phải ở nhà sàn, vì nó cao ráo”, chị Lô Thị Hải chia sẻ.

Ngoi nha san _ — Một ngôi nhà sàn làm bằng bê tông ở xã Con Cuông. Ảnh: Thái Sơn

Theo TS Vi Văn An, chuyên gia về Dân tộc học thì nhà sàn của đồng bào Thái ở Nghệ An có 4 kiểu, phát triển theo từng thời kỳ khác nhau, từ đơn giản cho đến phức tạp. Vào thời kỳ cuối cùng là mẫu nhà kê 4 hàng cột, do thợ miền xuôi ở Thanh Chương, thợ Hà Nam Ninh lên làm. Sau này có một số tốp thợ người Thái tự làm. Hơn 15 năm trở lại đây bắt đầu xuất hiện mẫu nhà có cột dầm, khung sàn bằng bê tông. Sự thay đổi này bắt nguồn từ đời sống thực tiễn, bởi vì nguyên liệu gỗ ngày càng khan hiếm, các quy định về khai thác, vận chuyển gỗ do Nhà nước quy định chặt chẽ hơn trước rất nhiều. “Các thiết kế nhà sàn bê tông có tuổi thọ cao hơn nhà sàn gỗ, vật liệu như bê tông, sắt thép... cũng dồi dào hơn. Quan trọng là tốp thợ nào làm đẹp thì dân ưa chuộng hơn”, TS Vi Văn An nhận định.

Các mẫu nhà sàn bê tông được xây dựng phổ biến hiện nay là 3 gian, cá biệt có nhà đến 5 gian. Tuỳ điều kiện kinh tế gia đình tự chủ được bao nhiêu phần trăm nguyên vật liệu, mức độ phức tạp của thiết kế thi công, nhưng các ngôi nhà sau khi hoàn thiện cũng khoảng 300 - 500 triệu đồng. Đây là mức chi phí rẻ hơn nhiều so với việc làm nhà sàn gỗ, trong lúc đó công năng sử dụng không hề thay đổi và bà con vùng cao luôn cảm nhận được sự gần gũi, thân quen trong không gian sinh hoạt này.

Nha be tong hoan thien_ — Ngôi nhà sàn bê tông được thiết kế đẹp mắt. Ảnh: Thái Sơn

Mặc dù nhà sàn bằng bê tông được nhiều thôn bản người Thái ở Quốc lộ 7, 48 lựa chọn; nhiều gia đình người Ơ Đu, người Mông, người Khơ Mú cũng lựa chọn lối kiến trúc này, tuy nhiên hiện nay, việc thiết kế và xây dựng nhà sàn bê tông chưa theo mẫu thống nhất. Tuỳ điều kiện kinh tế và nhu cầu của từng chủ nhà, thợ thi công có thể thiết kế chụp chuyền hoặc thiết kế giản đơn; thợ có thể ốp tường, ốp sàn bằng gỗ ván hoặc gạch hoa, nhưng việc bố trí mặt bằng sinh hoạt không thay đổi so với nhà sàn cũ.

“Theo tôi, các tốp thợ nên hướng tới mặt thiết kế. Các tổ nên thiết kế theo mẫu thống nhất nhà sàn 3 gian, 5 gian thì như thế nào… Khi thiết kế phải nắm được những quy tắc cơ bản về phong tục tập quán, bản sắc, thói quen sinh hoạt của người dân; các dầm xà nên thanh mảnh hơn”, TS Vi Văn An đề xuất.