Buổi đầu quy dân lập ấp, người dân thường dựng miếu để phụng thờ các vị tiền nhân có công khai hoang mở đất, đồng thời tôn thờ những vị nữ thần, phúc thần cai quản đất đai. Việc này nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh, cầu mong sự bảo hộ cho cư dân được “an cư lạc nghiệp” nơi vùng đất mới.
Khi ấp dần phát triển, cư dân ngày càng đông đúc, đời sống sung túc, việc kết nối dòng họ để tri ân tổ tiên và phụng thờ các vị phúc thần càng được chú trọng.
Xuất phát từ nhu cầu tín ngưỡng hoặc dựa vào đặc điểm địa hình, sinh thái nơi định cư, nhiều ngôi miếu đã được các dòng họ thành lập để thờ cúng và gắn kết cộng đồng. Các ngôi miếu này được xây dựng trên cuộc đất do dòng họ khai khẩn, với kiến trúc nhỏ nhưng cổ kính, xung quanh thường có các cây cổ thụ như những minh chứng cho sự hiện diện lâu đời của ngôi miếu nơi vùng đất Trảng Bàng.
Các miếu họ ở Trảng Bàng thờ tổ tiên bằng bài vị “Cửu huyền thất tổ”, “Cao huyền thất tổ”, “Tiền tổ hậu tổ” tức các vị tiên tổ đời xa xưa hay thờ ông cố tổ (hoặc cố tổ đại thần), bà cố tổ (hoặc cố tổ cô bà) - một danh xưng tôn kính trong trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Nam Bộ, được xem là bậc bề trên, đại diện cho các vị tổ tiên, có công đức lớn, được con cháu nương nhờ phước đức và độ trì cho dòng họ như miếu Ông của họ Trần, miếu họ Trịnh ở khu phố Hòa Lợi; miếu họ Lê, miếu họ Phạm (hay còn gọi là miễu Cây Xoài) ở khu phố Hòa Hưng; miếu họ ở khu phố Gia Huỳnh;...
Ở khu phố Hòa Bình, trong khuôn viên Trường Mẫu giáo An Hòa hiện nay còn ngôi miếu của dòng họ Trần (hay còn gọi là miếu ông Mười) thờ ông Trần húy Mài. Ông Trần Văn Lợi - hậu duệ của dòng họ, cho biết, ông Mài khi xưa đến ấp khai phá đất đai, tạo lập dòng họ; hiện nay, con cháu họ Trần sống xung quanh miếu rất đông, hằng năm vào mùng 09/4 (Nông lịch), cả dòng họ khoảng 60 người trở về miếu cúng giỗ.
Nhiều ngôi miếu họ phụng thờ các vị nữ thần, đa số các miếu thờ Bà Chúa Xứ là chính thần như miếu của dòng họ Nguyễn ở khu phố An Thới, dòng họ Đặng ở khu phố Hòa Lợi hoặc các miếu có phối thờ như miếu họ Phạm ở khu phố Hòa Hưng, miếu họ Trịnh ở khu phố Hòa Lợi,...
Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ trong các dòng họ được hiểu là bà mẹ xứ sở, cai quản đất đai nơi dòng họ đang sinh sống nên thờ Bà còn thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”. Trong tâm thức dân gian, Bà còn có quyền năng ban phước, giáng họa, bảo hộ cộng đồng, ban tài lộc và độ trì việc kinh doanh, buôn bán, mùa màng tươi tốt,… nên được nhiều người kính tin, thờ phụng.
Tín ngưỡng thờ Ngũ Hành nương nương cũng được các dòng họ phụng thờ. Nép mình bên con kênh Trảng Bàng (khu phố Lộc Thành), ngôi miếu Bà của dòng họ Tạ - Nhan do bà Nhan Thị Rớt đứng ra thành lập đến nay khoảng 100 năm. Tín ngưỡng này thờ 5 vị nữ thần tượng trưng cho 5 yếu tố cấu thành vũ trụ theo thuyết ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.
Từ các yếu tố vật chất trừu tượng trong triết học phương Đông được nhân cách hóa thành các “Bà” để con người dễ dàng thờ phụng, gửi gắm niềm tin cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, làm ăn phát đạt và bình an.
Trong miếu còn lưu giữ 2 pho tượng Bà thuộc gốm Cây Mai Sài Gòn xưa, loại gốm đất nung sơn màu - một dòng gốm thịnh hành và phát triển rực rỡ nhất vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX.
Với đặc điểm địa hình bên rạch Vàm Trảng (sông Vàm Cỏ Đông), khi đặt chân đến ấp An Thới thuộc làng An Hòa (nay là khu phố An Thới, phường Trảng Bàng) để định cư, lập nghiệp và gầy dựng dòng họ, ông Nguyễn Văn Sự đã thành lập miếu Bà Thủy Long, phụng thờ vị nữ thần cai quản sông nước trong tín ngưỡng dân gian của người Việt.
Vốn dĩ ngay từ đầu thế kỷ XIX, ấp An Thới đã có miếu Bà Thủy Long do cư dân dựng nên và thờ phụng cho đến ngày nay, sự xuất hiện ngôi miếu của dòng họ Nguyễn càng khẳng định tầm quan trọng của tín ngưỡng thờ Bà Thủy Long trong đời sống tinh thần của cư dân vùng sông nước.
Tại miếu Bà Cố ở khu phố Hòa Lợi, do dòng họ Trịnh thành lập, đến nay đã hơn 100 năm, trải qua 4 đời. Con cháu vẫn truyền nhau câu chuyện về ngôi miếu thờ bà cố của dòng họ. Khi chúng tôi đến, ngôi miếu nhỏ khi xưa vẫn còn bên cạnh ngôi miếu mới được xây dựng vào năm Kỷ Hợi - 2019. Trên tấm bài vị chữ Nho viết trực tiếp trên tường, chính giữa là “Cố Hỷ nương nương”, 2 bên thờ Chúa Xứ nương nương, Chúa Tiên nương nương, Chúa Ngọc nương nương, Cố tổ cô bà cùng Tả ban, Hữu ban và các vị thần bản địa trong cùng khuôn viên.
Từ việc thờ Bà Cố Hỷ ở vị trí chính thần, chúng tôi đoán định gốc gác của dòng họ Trịnh có thể từ ven biển Nam Trung Bộ, theo cuộc Nam tiến đến đây định cư, lập nghiệp và tạo dựng dòng họ. Hành trang họ mang theo đến Trảng Bàng không chỉ là tín ngưỡng dân gian - tài sản tinh thần quý giá mà còn là “tấm lá chắn” tâm lý giúp họ sinh tồn trên vùng đất mới.
Hằng năm, lễ cúng ở các miếu họ thường được tổ chức vào ngày giỗ của người lập nên dòng họ, như tại miếu họ Trần (khu phố Hòa Bình) hoặc vào mùa xuân theo Nông lịch với quan niệm “Minh niên xuân thủ kỳ an” hay “Xuân tế”. Chẳng hạn, miếu Bà Thủy Long của họ Nguyễn và miếu Bà Chúa Xứ của họ Nguyễn (khu phố An Thới) cúng vào mùng 3 tết; miếu Ông họ Trần (khu phố Hòa Lợi) cúng vào mùng 7 tết; miếu Bà Cố của họ Trịnh và miếu Bà Chúa Xứ của họ Đặng (khu phố Hòa Lợi) cúng vào ngày 15-16 tháng Giêng; miếu họ Phạm (khu phố Hòa Hưng) cúng vào ngày 12/2; miếu Bà Ngũ Hành (khu phố Lộc Thành) cúng vào ngày 16/2; miếu họ Lê (khu phố Hòa Hưng) cúng vào mùng 3 tết và vào các năm Tý, Ngọ, Mẹo, Dậu sẽ tổ chức cúng lớn vào ngày 16/3.
Các miếu đều thực hiện nghi lễ theo truyền thống; riêng những miếu thờ nữ thần dòng họ còn mời các cô bóng đến thực hành nghi lễ diễn xướng dân gian bóng rỗi, dâng mâm vàng. Dịp này, con cháu trong dòng họ cùng hàng xóm láng giềng trở về cúng miếu, tri ân tiền nhân, nhắc nhớ gốc tích ông bà, cùng dùng cơm thân mật, đoàn viên và kết nối, giúp đỡ nhau trong cuộc sống.
Qua những ngôi miếu họ ở Trảng Bàng cho thấy rõ tín ngưỡng dân gian không chỉ là sự thờ phụng tổ tiên và các vị phúc thần mà còn là ký ức sống động về quá trình mở cõi, định cư và gầy dựng cộng đồng nơi vùng đất mới. Các miếu họ vừa là không gian linh thiêng để tri ân tiền nhân, vừa là nơi hội tụ tinh thần, gắn kết tình cảm dòng họ và cộng đồng. Những lễ cúng hằng năm không chỉ duy trì truyền thống mà còn củng cố sự đoàn kết, giúp con cháu nhớ về nguồn cội, tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng đất Trảng Bàng./.
Nguồn: https://baotayninh.vn/ky-uc-vung-dat-tu-nhung-ngoi-mieu-ho-150348.html
