Linh hồn không gian biết nhớ

*Vận hành tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên. Ảnh: Huỳnh Tường Giang*

Ngày 27/12/1881, tuyến đường sắt Sài Gòn - Chợ Lớn khai trương, đánh dấu sự xuất hiện của đường sắt đô thị đầu tiên tại Đông Dương. Ngày 22/12/2024, tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên chính thức vận hành thương mại. Bến Thành đã trở thành địa danh của lịch sử đô thị Sài Gòn.

Điểm hẹn của nhiều lớp thời gian

Lịch sử ghi lại lộ trình của tuyến đường sắt Sài Gòn - Chợ Lớn, đưa Nam Kỳ lúc này trở thành “cái nôi của đường sắt Đông Dương”. Theo đó, tuyến đi qua các trục không gian gắn với sông rạch và lõi dân cư; nhiều tư liệu mô tả hành trình gắn với rạch Bến Nghé và các tuyến phố dẫn về Chợ Lớn (khu thương mại - cư trú lớn của Sài Gòn thời đó).

Và nếu hơn một thế kỷ trước, con tàu xuất phát từ bến sông Sài Gòn, chạy dọc rạch Bến Nghé, vòng qua đường Nguyễn Trãi để về Chợ Lớn, thì hơn trăm năm sau, điểm khởi hành lại nằm dưới lòng đất - ngay nơi giao cắt dày đặc nhất của ký ức đô thị Sài Gòn.

*Metro Bến Thành Suối Tiên nhìn từ trên cao. Ảnh: Nguyễn Tiến*

Hơn trăm năm trước, người Pháp chỉ mất một năm để hoàn thành tuyến đường sắt Sài Gòn - Chợ Lớn. Nhưng phải mất bốn thập niên để lấp xong đầm Boresse, mở đường Gallieni (nay là Trần Hưng Đạo), kết nối hai đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn trong một chỉnh thể phát triển.

Với tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên, quãng thời gian là 20 năm, cùng sự chuyển giao công nghệ từ Nhật Bản. Và ga Bến Thành của hiện tại đã thoát khỏi hình ảnh của một “điểm trung chuyển” trong lịch sử. Nó trở thành một lớp không gian sinh hoạt mới của người thành thị, với nhận thức về giờ giấc, trật tự đi lại...

Từ Bến Thành, tàu xuyên qua hai ga ngầm Nhà hát Thành phố, Ba Son, rồi vút lên mặt đất, đi qua 11 ga trên cao dọc trục phía đông.

Người Sài Gòn ví đây như một hành trình vẽ lại bản đồ cảm xúc của thành phố. Khi tàu rời ga ngầm, ánh sáng tràn vào khoang tàu, sông Sài Gòn hiện ra lặng lẽ, xa lộ Võ Nguyên Giáp trải dài, hàng cây nối tiếp hàng cây. Thành phố, từ trên cao, như bỗng giảm đi những gấp ngáp, xô bồ.

Dư địa trù phú cho sáng tạo

Ở ngay tầng hầm nhà ga metro Bến Thành, có một vòm kính giếng trời với bốn vòng tròn đồng tâm, quy tụ những hình tam giác đều đặn. Trên mặt đất, ngay mũi tàu ba mặt đường của công viên 23/9, có một nhà kính tròn lấp lánh. Đó chính là giếng trời lấy sáng của nhà ga metro Bến Thành. Tất cả phối hợp để tạo thành tác phẩm nghệ thuật ngay ở sân ga Bến Thành.

Thử nhìn cách các nhà ga trên thế giới mở để trở thành không gian sáng tạo.

*Du khách trải nghiệm metro Bến Thành - Suối Tiên.*

Tại Nhật Bản, quốc gia được xem là nơi khởi nguồn của đường sắt đô thị châu Á, các ga tàu như một không gian văn hóa sống. Các tuyến metro ở Tokyo, Kyoto hay Osaka không tách rời đời sống văn hóa địa phương. Mỗi nhà ga được thiết kế như một “cửa ngõ văn hóa”, phản ánh lịch sử khu vực, từ kiến trúc, vật liệu, tranh tường đến các bảng chỉ dẫn song ngữ mang yếu tố mỹ thuật truyền thống.

Ở Kyoto, cố đô nghìn năm, đường sắt đô thị được quy hoạch cẩn trọng để không phá vỡ cảnh quan di sản, hạn chế chiều cao công trình quanh các tuyến ngầm, đồng thời kết nối trực tiếp đến đền chùa, khu phố cổ.

Trong khi đó, Seoul (Hàn Quốc) là ví dụ điển hình về việc biến các nhà ga metro thành không gian văn hóa cộng đồng. Nhiều nhà ga không chỉ là điểm trung chuyển mà còn tích hợp thư viện nhỏ, phòng triển lãm, sân khấu biểu diễn nghệ thuật dân gian, khu trưng bày lịch sử địa phương.

Đáng chú ý, chính quyền Seoul dành tỷ lệ không gian nhất định trong hệ thống metro cho nghệ sĩ bản địa, các dự án nghệ thuật cộng đồng và trưng bày di sản phi vật thể. Nhờ đó, đường sắt đô thị không làm “đồng phục hóa” thành phố, mà ngược lại, trở thành kênh lan tỏa văn hóa truyền thống trong nhịp sống hiện đại.

*Một du khách nước ngoài xem triển lãm tại Ga Bến Thành. Ảnh: Hà Khánh*

Theo quy hoạch của chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh, tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên sẽ có nhiều hành lang kết nối ga với các tòa nhà.

Ga Bến Thành có quy hoạch tới 6 lối nối, trong đó 2 hành lang dự kiến thông trực tiếp với khu tứ giác Bến Thành. Ga Ba Son cũng sẽ kết nối với tháp Marina Central Tower qua hai lối riêng. Tháng 7/2025, điểm nối đầu tiên giữa ga Nhà hát Thành phố với trung tâm thương mại Union Square đi vào hoạt động, mang đến trải nghiệm mới cho người dân.

Linh hồn đô thị, đôi khi, là những biểu hiện trong các không gian dừng chân của từng nhà ga...

Xu hướng trên thế giới hiện nay phổ biến là bảo tồn ga xe lửa ở trong các đô thị cổ, cũng như các nhà ga cổ trên các tuyến đường sắt trải dài mở rộng khắp đất nước. Các phương thức bảo tồn được nhiều nước thực hiện như: (1) Bảo tồn nguyên trạng và sử dụng tiếp khi vẫn đáp ứng nhu cầu (như nhà ga xe lửa ở Hà Nội, Kyoto, York); (2) Chuyển đổi thích ứng cải tạo thành bảo tàng, trung tâm sáng tạo, không gian văn hóa (như Gare d’Orsay thành Musée d’Orsay - Paris); và (3) Kết hợp ga mới - bảo tồn ga cũ để tạo ra “dòng thời gian” lịch sử đô thị, đây là phương thức được nhiều nơi lựa chọn. Các đô thị chuyển đổi những công trình công nghiệp lỗi thời - nhà ga xe lửa, nhà máy, xưởng cơ khí, bến cảng... thành các thiết chế văn hóa mới, vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa thích ứng với nhu cầu đương đại của xã hội. Các nhà ga từng là trung tâm một khu vực, đầu mối giao thông của nhiều tuyến đường đã trở thành trung tâm văn hóa, là điểm đến của du khách khắp nơi.

TS. NGUYỄN THỊ HẬU

Nguồn: https://baodanang.vn/linh-hon-khong-gian-biet-nho-3318755.html