Lửa thiêng đình liêu và khát vọng mùa mới

VHO - Trong không khí ấm áp của đêm Giao thừa, các gia đình ở làng Động Bồng lại sum vầy bên nhau, cùng tham gia nghi lễ đốt đình liêu - một truyền thống lâu đời mang đậm ý nghĩa tâm linh và là dịp để thắt chặt tình cảm cộng đồng.

Qua bao thế hệ, nghi lễ này không chỉ đánh dấu sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới mà còn là cơ hội để mỗi thành viên chung tay gìn giữ và truyền lại những giá trị văn hóa, hy vọng về một năm mới tràn đầy ấm no, hạnh phúc, thắp sáng trong từng ngọn lửa thiêng.

Người dân làng Động Bồng chuẩn bị cho nghi lễ đốt đình liêu

 Niềm tin và hy vọng trong đêm thiêng

Những ngày cuối năm, khi gió lạnh se sắt tràn về vùng chiêm trũng, Động Bồng (Thanh Hóa) bước vào mùa chuẩn bị cho nghi lễ quan trọng nhất của năm: Đốt đình liêu. Theo lời các bậc cao niên, từ tháng Chạp, trai tráng khỏe mạnh, nhanh nhẹn được cử lên các ngọn núi trong vùng để chặt cây đóm, loại cây họ lau lách, thân rỗng, có đốt, chứa nhiều dầu, rất dễ bắt lửa. Những bó đóm được gánh về làng, phơi khô, chờ ngày kết thành đình liêu.

Sau lễ tiễn Táo quân, vào ngày 25 tháng Chạp, dưới sự chỉ dẫn của các cụ cao niên, trai làng gom những cây đóm đã khô, xếp nối thành một bó lớn, đường kính khoảng 65cm, dài tới 25m, rồi uốn tạo hình “rồng thiêng”.

Chiều 30 Tết, khi được phép của bậc tiên chỉ, trai tráng trong làng cùng nhau chuyển “con rồng đóm” từ trong đình ra giữa sân. Họ dùng đòn kê nâng dần, dựng cho đầu rồng vươn cao, thân rồng hạ thấp, tạo thế vừa mềm mại vừa uy nghi, chờ phút Giao thừa để hóa thân thành ngọn lửa thiêng.

Trước thời khắc chuyển giao năm cũ, năm mới, dân làng tụ họp đông đủ tại sân đình. Lễ tế trời đất và thần linh được cử hành trang trọng. Trong hậu cung, các cụ cao niên làm lễ xin phép Thành hoàng cho rước lửa đốt đình liêu. Khi ngọn lửa được đưa ra, tiếng trống cái vang lên trầm hùng, chiêng điểm nhịp, trống con dồn dập, hòa vào bước chân rộn ràng của đoàn rước lửa, khiến không khí sân đình trở nên linh thiêng và náo nức.

Đúng khoảnh khắc Giao thừa, bùi nhùi làm râu và bờm rồng bén lửa, ngọn lửa đầu tiên bùng lên, lan dọc thân “con rồng”. Tiếng reo hò hòa cùng tiếng trống, vang từ sân đình như đánh thức cả không gian. Trong khoảnh khắc ấy, người Động Bồng tin rằng, ngọn lửa sẽ xua tan giá lạnh, đói nghèo, mang đến ấm no, hạnh phúc và một năm mới thuận hòa.

Sau lễ đốt đình liêu, mỗi gia đình mang theo bó đuốc nhỏ đã chuẩn bị sẵn, châm lửa từ ngọn lửa thiêng rồi rước về nhà. Lửa ấy dùng để nhóm bếp nấu mâm cơm cúng đầu năm. Từ Giao thừa đến lễ hạ nêu (mùng 7 Tết), người trông đình và từng gia đình đều cố giữ cho ngọn lửa không tắt. Họ tin rằng, lửa cháy sáng thì mùa màng sẽ tốt tươi, làm ăn thuận lợi, dân làng được “nhân khang vật thịnh”.

Phong tục rước lửa cầu may mắn

Giữ hồn làng trong nhịp sống hiện đại

Không chỉ là trung tâm của nghi lễ đốt đình liêu, đình Động Bồng còn là một di tích kiến trúc có giá trị. Theo tư liệu địa phương, đình được dựng từ năm Gia Long thứ 10 (1811), là một trong những ngôi đình lớn của khu vực. 

Công trình có kiến trúc 5 gian 2 chái, hệ thống 36 cột gỗ tứ thiết, mái đao uốn cong với các hình tượng rồng, kìm, lân… tạo nên dáng vẻ bề thế mà mềm mại. Nhìn từ xa, ngôi đình như một đóa sen khổng lồ in bóng xuống mặt nước, vừa uy nghi vừa thanh thoát giữa không gian làng cổ. Đình thờ hai vị thành hoàng là Tô Hiến Thành và Tống Quốc Sư, những nhân vật lịch sử tiêu biểu cho tinh thần chính trực, tận trung với nước, hết lòng vì dân.

Từng có thời gian dài, do chiến tranh và hoàn cảnh xã hội biến động, tục đốt đình liêu ở Động Bồng bị gián đoạn. Những năm gần đây, phong tục này được khôi phục, tuy có điều chỉnh cho phù hợp thực tế: Cây đóm được thay bằng cây lè lè, cùng họ, dễ cháy, sẵn có ở núi đá. Tuy vậy, trình tự nghi lễ và ý nghĩa tâm linh vẫn được giữ nguyên theo truyền thống cha ông.

Trao đổi với phóng viên, Chủ tịch UBND xã Tống Sơn Nguyễn Văn Thịnh cho biết: “Tục đốt đình liêu vừa là sinh hoạt tín ngưỡng, vừa là di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng làng Động Bồng. Những năm qua, chính quyền địa phương luôn phối hợp với nhân dân tổ chức nghi lễ trang trọng, an toàn, đúng phong tục, đồng thời lồng ghép tuyên truyền về ý thức bảo tồn văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ”.

Cũng theo ông Thịnh, việc duy trì tục lệ này mang ý nghĩa quan trọng trong chiến lược bảo tồn văn hóa cơ sở: “Chúng tôi xác định, bảo tồn phong tục truyền thống không là giữ không gian văn hóa làng, giữ ký ức cộng đồng. Với tục đốt đình liêu, địa phương khuyến khích tổ chức theo hướng văn minh, tiết kiệm, bảo đảm an toàn phòng cháy, nhưng vẫn giữ được yếu tố linh thiêng”.

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng, đốt đình liêu mang nhiều tầng ý nghĩa. Ở bình diện tín ngưỡng, đây là dấu vết của quan niệm phồn thực và tín ngưỡng nông nghiệp, nơi lửa gắn với mặt trời, với sự sinh sôi của vạn vật. Ở bình diện xã hội, nghi lễ củng cố tinh thần cố kết cộng đồng, yếu tố từng giúp làng xã Việt Nam đứng vững qua nhiều biến động lịch sử.

Ở bình diện văn hóa, đốt đình liêu là một hình thức “kể chuyện” bằng nghi lễ, nơi con người gửi gắm tri thức dân gian, ký ức tập thể và khát vọng tương lai. Đối với thế hệ trẻ, phong tục này trở thành một “bài học sống” về cội nguồn. Nhiều thanh niên dù đi làm ăn xa vẫn cố gắng trở về làng đúng dịp đốt đình liêu. Với họ, đây chính là sợi dây nối với ký ức tuổi thơ, với những mùa Tết có mùi khói rơm, tiếng trống làng và ánh lửa bập bùng trong đêm đông.

Không ít du khách khi chứng kiến nghi lễ đã bày tỏ sự thích thú. Họ nhận ra đằng sau vẻ mộc mạc của đình liêu là cả một kho tàng văn hóa sống động. Trong định hướng phát triển du lịch văn hóa nông thôn, phong tục này có thể trở thành điểm nhấn nếu được giới thiệu bài bản, gắn với tham quan đình làng, không gian làng cổ và sinh hoạt Tết truyền thống.

Tuy nhiên, các nhà quản lý văn hóa cũng nhấn mạnh: Việc bảo tồn tục đốt đình liêu phải gắn với việc bảo tồn toàn bộ không gian văn hóa của làng, từ đình, miếu đến ruộng đồng và sinh hoạt gia đình, cộng đồng. Bởi nếu chỉ giữ “phần hội” mà đánh mất “phần hồn”, phong tục sẽ dễ bị biến dạng, mất đi ý nghĩa nguyên gốc. 

Nguồn: https://baovanhoa.vn/van-hoa/lua-thieng-dinh-lieu-va-khat-vong-mua-moi-207958.html