Nghệ thuật làm bạn cùng con

Với cha mẹ, “làm bạn cùng con” không chỉ là một cách dạy con, mà là cách nuôi dưỡng sự tin cậy và kết nối trong tình yêu thương. Khi cha mẹ chọn bước chậm lại để lắng nghe con, hành trình trưởng thành của con cũng trở nên nhẹ nhàng, trọn vẹn và nhiều sẻ chia hơn. Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Tuyên Quang đã có buổi trao đổi với Tiến sĩ Hà Mỹ Hạnh, Trưởng khoa Chính trị và Tâm lý giáo dục, Trường Đại học Tân Trào về vấn đề này.

Phóng viên: Thưa bà, trong các giai đoạn tâm lý bước ngoặt của trẻ, chúng ta thường thấy sự xáo trộn về cảm xúc. Vậy làm sao cha mẹ phân biệt và có sự đồng hành cùng con?

Tiến sỹ Hà Mỹ Hạnh.

Tiến sỹ Hà Mỹ Hạnh: Nghệ thuật làm bạn cùng con là sự cân bằng khéo léo giữa tình yêu thương, sự tôn trọng và định hướng đúng đắn, giúp con cảm thấy được tin tưởng, được lắng nghe, luôn có chỗ dựa tinh thần vững chắc. Mỗi thế hệ lớn lên trong một bối cảnh văn hóa, công nghệ và giá trị khác nhau. Khoảng cách này đặc biệt trở nên rõ ràng khi con bước vào tuổi dậy thì - giai đoạn các em trải qua nhiều thay đổi về tâm sinh lý, bắt đầu tìm kiếm sự độc lập và hình thành bản sắc riêng.

Khi mối quan hệ cha mẹ - con cái được xây dựng trên nền tảng tôn trọng, bình đẳng, khả năng giao tiếp trong gia đình sẽ được cải thiện đáng kể. Con không còn ngại ngần hay trốn tránh khi có vấn đề, mà sẽ chủ động tìm đến cha mẹ để cùng thảo luận và tìm giải pháp. Cuộc sống hiện đại bận rộn khiến nhiều phụ huynh quá tập trung vào công việc, áp lực kinh tế và thiếu thời gian thực sự lắng nghe con. Khi mọi cuộc trò chuyện đều xoay quanh bài tập, điểm kiểm tra và thứ hạng trong lớp, con sẽ có cảm giác mình chỉ được yêu thương khi đạt thành tích tốt, chứ không phải vì bản thân mình.

Phóng viên: Bà có thể đánh giá như nào về thuật ngữ “quá tải nhận thức” ép con học theo yêu cầu khắt khe của cha mẹ và hệ quả để lại về tương lai?

Tiến sỹ Hà Mỹ Hạnh: Khi cha mẹ ép con học quá nhiều (lịch học kín mít, yêu cầu nhồi nhét kiến thức hàn lâm vượt độ tuổi), trẻ không đủ không gian và thời gian để hệ thống hóa kiến thức. Hệ quả là hệ thần kinh bị “sập nguồn”, khiến trẻ mất đi khả năng tư duy sâu, suy giảm sự tập trung và luôn ở trong trạng thái ức chế.

Tiến sỹ Hà Mỹ Hạnh (thứ 5 từ trái sang) tại Hội thảo Khoa học Quốc tế về tâm lý học.

Về sự phát triển nhân cách và tư duy: Trẻ học trong sự sợ hãi và ép buộc chỉ tiếp thu theo kiểu “học vẹt”, đối phó, thiếu đi sự tò mò tự nhiên, khả năng giải quyết vấn đề linh hoạt. Do dành toàn bộ thời gian cho sách vở và sự kiểm soát của cha mẹ, trẻ gặp khó khăn trong việc giao tiếp, thiếu kỹ năng sống, khả năng thấu cảm và tự lập kém khi bước ra đời.

Về năng lực học tập dài hạn: Quá trình nhồi nhét tạo ra tâm lý “sợ học”. Nhiều trẻ khi thoát khỏi sự quản lý của cha mẹ (ví dụ: khi lên đại học hoặc đi làm) sẽ rơi vào trạng thái buông xuôi, mất hoàn toàn động lực phấn đấu.

Phóng viên: Là chuyên gia tâm lý, Tiến sỹ có lời khuyên như nào để cha mẹ tái cấu trúc lại hành vi ứng xử hàng ngày vừa bảo vệ trẻ vừa kích hoạt tối đa tiềm năng nội tại của bản thân trẻ?

Tiến sỹ Hà Mỹ Hạnh: Để đồng hành cùng con, cha mẹ cần chuyển từ tư duy “kiểm soát hành vi” sang “kết nối và dẫn dắt”. Theo tôi sẽ có một số nguyên tắc cốt lõi giúp tái cấu trúc ứng xử hàng ngày: vừa tạo “vùng an toàn” bảo vệ trẻ, vừa là điểm tựa vững chắc để con tự tin phát huy tối đa tiềm năng.

Chuyển hóa mệnh lệnh thành câu hỏi gợi mở, thay vì chỉ đạo hoặc phán xét, hãy đặt câu hỏi để kích thích tư duy phản biện, khả năng tự giải quyết vấn đề của trẻ. Thay vì nói: “Con phải làm bài tập ngay lập tức!” Hãy thử: “Mẹ thấy con đang gặp khó khăn với bài tập. Theo con, bước tiếp theo chúng ta nên làm gì để giải quyết việc này?”.

Giờ học trong Dự án cha mẹ cùng thầy cô lên lớp tại Trường Tiểu học Lê Văn Tám, phường Minh Xuân.

Công nhận nỗ lực, không dán nhãn kết quả để khơi dậy tiềm năng nội tại, cha mẹ cần để con tập trung vào quá trình học hỏi hơn là thành tích. Cách thực hiện: Thay vì khen ngợi “Con thông minh quá”, hãy khen ngợi sự kiên trì: “Mẹ rất tự hào vì con đã không bỏ cuộc dù bài tập này rất khó” như vậy trẻ sẽ không còn sợ thất bại, thay vào đó là sự can đảm để thử nghiệm và bứt phá giới hạn bản thân.

Mỗi giai đoạn đều có vai trò quan trọng và dẫn đến nhiều thay đổi lớn trong cuộc đời mỗi người. Khi thay đổi cả về thể xác lẫn tâm lý, nhân cách, ngoài việc tiếp thu những tri thức, kỹ năng từ môi trường chung quanh hay quá trình tự chắt lọc kiến thức phù hợp nhất với bản thân, trẻ rất cần sự tương tác, đồng hành của gia đình. Nếu có được môi trường an toàn và đủ đầy yêu thương cũng như sự ngợi khen, động viên đúng lúc, trẻ sẽ được tạo điều kiện tối đa để phát triển toàn diện.

Mỗi gia đình cần dành không gian cho việc thảo luận, đánh giá các quan điểm khác nhau, giúp con phát triển kỹ năng giao tiếp, tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề, đề cao việc trao cho con sự tự tin, động lực để tự mình đối mặt với thử thách cũng như học cách giải quyết vấn đề. Việc cung cấp một môi trường an toàn trong đó con cảm thấy được yêu thương, tin tưởng, là cách tốt nhất để khuyến khích con trưởng thành.

Phóng viên: Xin cảm ơn tiến sỹ.

Lê Duy

Nguồn: https://baotuyenquang.com.vn/xa-hoi/202605/nghe-thuat-lam-ban-cung-con-8157ae2/