Nghịch lý nguyên liệu 'soán ngôi matcha'

Ube trở thành nguyên liệu “gây sốt” trong ngành F&B toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều nông dân Philippines - quê hương của loại khoai này - vẫn chưa hưởng lợi tương xứng.

Đồ uống hương vị ube đang phủ sóng hàng loạt quán cà phê trên khắp thế giới. Ảnh: @kohvito.

Từng là nguyên liệu gắn với các món tráng miệng truyền thống Philippines, ube (khoai mỡ tím) vài năm gần đây trở thành hiện tượng ẩm thực toàn cầu nhờ màu tím nổi bật và khả năng “ăn ảnh” trên mạng xã hội.

Theo dữ liệu tổng hợp từ nền tảng phân tích thực đơn Datassential (Mỹ), số lượng món có ube trong thực đơn tại Mỹ tăng hơn 230% trong vòng 4 năm và đang trên đà phủ sóng khắp ngành F&B thế giới. Sự phổ biến khiến nhiều chuyên gia nhận định ube là nguyên liệu có khả năng “soán ngôi matcha”, theo Food & Wine.

Tuy nhiên, đằng sau “cơn sốt tím” toàn cầu là một nghịch lý lớn ngay tại Philippines - quê hương của ube. Dù ube phủ sóng khắp các thực đơn quốc tế, nông dân Philippines vẫn đối mặt với nguồn cung bấp bênh, thiếu giống, chi phí sản xuất cao và phụ thuộc vào thương lái.

Công nhân Philippines chế biến khoai lang tím ube. Ảnh: Reuters.

'Thủ phủ' ube nhưng phải nhập thêm từ Việt Nam

Theo nghiên cứu về chuỗi giá trị bột ube và matcha tại Philippines được công bố trên ResearchGate, sản lượng ube của nước này giảm liên tục từ hơn 15.000 tấn năm 2021 xuống khoảng 12.483 tấn năm 2025. Trong khi đó, xuất khẩu vẫn tăng mạnh, đạt khoảng 3,06 triệu USD với gần 1,7 triệu kg được xuất sang nước ngoài, chủ yếu tới Mỹ.

Nguồn cung trong nước thiếu hụt tới mức Philippines phải nhập khẩu ube từ Việt Nam để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng nội địa. Điều này được xem là cú đánh lớn với vị thế lâu nay của Philippines trong ngành ube toàn cầu.

Theo Global Nation, các chuyên gia cho rằng nguyên nhân không nằm ở nhu cầu thị trường, mà ở những điểm yếu mang tính cấu trúc trong nông nghiệp Philippines.

Nông dân Philippines vật lộn để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng trên toàn cầu đối với khoai lang tím ube. Ảnh: Reuters.

Ube có chu kỳ sinh trưởng kéo dài 8-11 tháng, lâu hơn nhiều loại cây củ khác. Với nông dân nhỏ lẻ cần dòng tiền nhanh, đây là lựa chọn kém hấp dẫn hơn các loại cây thu hoạch ngắn ngày.

Bên cạnh đó, tình trạng thiếu giống ngày càng nghiêm trọng. Do giá ube tăng cao, nhiều nông dân bán gần như toàn bộ sản lượng sau thu hoạch thay vì giữ lại để làm giống cho vụ sau. Việc thiếu hệ thống nhân giống quy mô lớn khiến nguồn cung ngày càng bấp bênh.

Biến đổi khí hậu cũng làm tình hình tồi tệ hơn. Các đợt mưa thất thường, hạn hán kéo dài và bão mạnh gây thiệt hại lớn với loại cây phải nằm dưới đất gần một năm như ube.

Thương lái hưởng lợi hơn nông dân

Dù giá trị thị trường tăng nhanh, phần lớn lợi nhuận lại không thuộc về người trồng. Theo nghiên cứu, thương lái và các khâu trung gian đang kiểm soát phần lớn chuỗi giá trị ube tại Philippines. Nông dân thường phải bán giá thấp ngay tại ruộng do thiếu kho lạnh, cơ sở chế biến và khả năng tiếp cận trực tiếp khách hàng quốc tế.

Công nhân Philippines chế biến khoai lang tím ube. Ảnh: Reuters.

Trong mô hình hiện nay, người trồng chỉ nhận khoảng 1/3 giá trị cuối cùng của sản phẩm xuất khẩu. Phần lợi nhuận lớn hơn thuộc về thương lái, đơn vị chế biến và xuất khẩu. Điều này khiến nhiều nông dân không còn xem ube là cây trồng có thể mang lại thu nhập bền vững, dù nhu cầu toàn cầu liên tục tăng.

Trong lúc Philippines chật vật với nguồn cung khoai mỡ tím, Việt Nam và Trung Quốc đang mở rộng sản xuất nhanh chóng. Việt Nam tận dụng mạng lưới xuất khẩu nông sản sẵn có, đồng thời đầu tư vào giống, nuôi cấy mô và hợp tác xã để ổn định sản lượng. Trong khi, Trung Quốc đi theo hướng công nghiệp hóa, mở rộng vùng trồng, ứng dụng công nghệ sinh học, cơ giới hóa và đẩy mạnh các sản phẩm chế biến từ ube.

Sắc tím của ube nổi bật trên mạng xã hội. Ảnh: @ube.ubeya.

Giới phân tích cho rằng sức hút của ube đến từ màu sắc nổi bật, dễ lan truyền trên mạng xã hội và hương vị phù hợp với nhiều loại đồ uống, bánh ngọt. Nhưng để biến “cơn sốt tím” thành lợi ích thực sự cho nông dân, Philippines cần nhiều hơn những xu hướng TikTok.

Nhiều chuyên gia cho rằng nước này cần xây dựng các hợp tác xã liên kết để nông dân tham gia sâu hơn vào khâu chế biến, xây dựng thương hiệu và xuất khẩu thay vì chỉ bán củ tươi cho thương lái. Theo nghiên cứu, nếu kiểm soát được toàn bộ chuỗi cung ứng, người trồng có thể giữ lại tới hai phần ba giá trị cuối cùng của sản phẩm.

Ngoài ra, Philippines cũng cần đầu tư lại cho hệ thống giống, hạ tầng nông nghiệp và các chương trình ứng phó biến đổi khí hậu. Nếu không, quốc gia từng được xem là “quê hương của ube” có nguy cơ đánh mất lợi thế vào tay các đối thủ trong khu vực.

Nguồn: https://znews.vn/nghich-ly-nguyen-lieu-soan-ngoi-matcha-post1652811.html