Giữ gìn nghề dệt và nhạc cụ truyền thống
Chiều mùa hè, khi mặt trời khuất sau sườn đồi, cái nóng ở phố núi Khe Sanh như dịu lại. Tại nhà sinh hoạt cộng đồng bản Pa Nho-thôn 6, Câu lạc bộ (CLB) văn hóa dân gian Pa Nho cũng bắt đầu một buổi sinh hoạt định kỳ. Tiếng khèn bè dìu dặt hòa cùng tiếng đàn Ta Lư trầm bổng và những câu dân ca Bru-Vân Kiều ngân vang giữa không gian núi rừng.
Suốt buổi sinh hoạt, nghệ nhân Hồ Văn Hồi lặng lẽ quan sát, chỉnh từng ngón đàn, lời ca cho các thành viên, nhất là lớp trẻ mới tham gia. Ông hiện là Chủ nhiệm CLB văn hóa dân gian Pa Nho, được xem là người giữ “hồn cốt” văn nghệ dân gian và bản sắc văn hóa Bru-Vân Kiều ở địa phương.
Nhiều năm qua, khi nhịp sống hiện đại khiến không ít giá trị truyền thống dần mai một, ông Hồi đã lặng lẽ đi qua nhiều bản làng của người Bru-Vân Kiều để dạy thanh niên đánh cồng chiêng, thổi sáo, chơi đàn Nhĩ, đàn Ta Lư; đồng thời sưu tầm, biên soạn các làn điệu dân ca cổ.
 |
| Nghệ nhân Hồ Văn Hồi chơi đàn Ta Lư - Ảnh: P.P |
Sinh ra trong gia đình Bru-Vân Kiều ở vùng biên giới Việt-Lào, tuổi thơ ông gắn với tiếng cồng chiêng, tiếng đàn Ta Lư, hay những đêm hát dân ca bên bếp lửa và các lễ hội truyền thống của bản làng.
“Ngày trước trong bản hầu như ai cũng biết chơi nhạc cụ, hát dân ca. Nhưng rồi cuộc sống thay đổi, nhiều người trẻ không còn mặn mà nữa. Tôi sợ một ngày nào đó tiếng đàn, tiếng khèn của dân tộc mình sẽ mất đi”, ông Hồi chia sẻ.
Nỗi lo ấy thôi thúc người đàn ông vốn quen làm nương rẫy quyết tâm học lại bằng được các loại nhạc cụ truyền thống. Từ năm 2007, khi tham gia đội cồng chiêng Pa Nho (tiền thân CLB dân gian Pa Nho), ông theo các nghệ nhân lớn tuổi học từng nhịp chiêng, điệu sáo, ngón đàn và làn điệu dân ca.
Không có trường lớp bài bản, cách học duy nhất của ông là nghe rồi tự tập lại. “Các cụ đánh một lần thì mình nghe, tối về tập lại. Hư cái khèn thì tự sửa, không biết lại tiếp tục hỏi”, ông nhớ lại.
Nhờ sự kiên trì và tình yêu văn hóa dân tộc, từ người học việc, ông trở thành người chơi thành thạo nhiều loại nhạc cụ như cồng chiêng, khèn bè, sáo, đàn Ta Lư, đàn Nhĩ, đàn môi…
Không chỉ vậy, ông còn tự biên soạn lời mới cho các làn điệu dân ca Bru-Vân Kiều với nội dung ca ngợi quê hương, ca ngợi Đảng và Bác Hồ, tình đoàn kết bản làng rồi truyền dạy lại cho bà con.
“Văn hóa muốn sống thì phải đi cùng cuộc sống hôm nay. Mình giữ cái cũ nhưng cũng phải làm cho lớp trẻ thấy gần gũi, yêu thích”, ông nói.
Không chỉ giữ nhạc cụ và dân ca, ông Hồi còn là một trong số ít nghệ nhân ở xã Khe Sanh duy trì nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Những lúc không bận việc, ông lại ngồi bên khung cửi, tỉ mỉ dệt nên những tấm thổ cẩm mang hoa văn đặc trưng của người Bru-Vân Kiều.
Ông bảo, mỗi hoa văn đều kể câu chuyện về núi rừng, con suối, nương rẫy và đời sống của đồng bào. Nhiều người dân và khách du lịch tìm đến đặt mua sản phẩm, giúp gia đình ông có thêm thu nhập, đồng thời góp phần lan tỏa văn hóa truyền thống.
Thành thạo nghề dệt, ông không giữ riêng cho mình mà đi nhiều nơi truyền nghề. Ở nhiều bản làng của người Bru-Vân Kiều tại Quảng Trị và TP. Huế, ông ở lại hàng tháng để hướng dẫn bà con khôi phục nghề dệt. Nhờ đó, nhiều khung cửi bị bỏ quên được sử dụng trở lại, nhiều phụ nữ có thêm sinh kế từ thổ cẩm.
Trao truyền cho thế hệ trẻ
Nhiều năm qua, ông Hồi gần như không từ chối lời mời của các địa phương khi cần người truyền dạy văn hóa Bru-Vân Kiều. Từ các bản làng xa xôi đến trường học, ở đâu có lớp tập huấn dân ca, nhạc cụ hay thổ cẩm là ở đó có sự xuất hiện của ông trong bộ trang phục truyền thống cùng các loại nhạc cụ dân tộc.
Điều khiến ông trăn trở nhất là làm sao để người trẻ Bru-Vân Kiều yêu văn hóa dân tộc mình. “Bây giờ điện thoại, mạng xã hội nhiều quá. Nhiều cháu thích nhạc hiện đại hơn. Nếu mình không truyền lại thì vài chục năm nữa ai còn biết đánh cồng chiêng, ai biết hát dân ca và chơi đàn Ta Lư?”, ông bộc bạch.
Bởi vậy, nhiều năm nay, căn nhà của ông trở thành lớp học miễn phí cho thanh thiếu niên trong bản. Sau giờ làm rẫy, đám trẻ lại tụ tập học thổi sáo, đánh chiêng, chơi khèn bè và hát dân ca. Đối với nhiều trường học trong khu vực, ông Hồi cũng trở thành “giáo viên” trong các buổi học ngoại khóa về văn hóa Bru-Vân Kiều.
 |
| Nghệ nhân Hồ Văn Hồi truyền dạy dân ca và nhạc cụ dân tộc Bru-Vân Kiều cho các em học sinh - Ảnh: P.P |
Cô giáo Hồ Thị Tư, Hiệu trưởng Trường phổ thông dân tộc nội trú Khe Sanh cho biết, nhiều năm qua, nhà trường thường xuyên mời nghệ nhân Hồ Văn Hồi truyền dạy văn nghệ dân gian và văn hóa dân tộc cho học sinh.
“Tuy không phải giáo viên chuyên nghiệp nhưng với cách truyền dạy gần gũi, dễ hiểu, học sinh rất yêu thích. Qua đó giúp giữ gìn và lan tỏa bản sắc văn hóa Bru-Vân Kiều sâu rộng hơn”, cô Tư nói.
Với ông Hồi, học nhạc cụ truyền thống không chỉ là học kỹ thuật mà còn là học cách hiểu văn hóa dân tộc mình. Vì vậy, khi đứng lớp, ông luôn dạy rất kiên nhẫn.
“Đánh chiêng, chơi đàn hay hát dân ca không chỉ đúng nhịp, đúng làn điệu mà còn phải hiểu dùng trong lễ cưới, lễ hội hay mừng lúa mới”, ông giải thích với học sinh.
“Điều đáng quý nhất ở nghệ nhân Hồ Văn Hồi không chỉ là tài năng mà còn là tinh thần tự nguyện gìn giữ và phát huy văn hóa cộng đồng. Mấy chục năm qua, ông vừa làm nông, tham gia công tác Mặt trận, Hội Nông dân ở địa phương, vừa dành thời gian cho hoạt động văn hóa mà gần như không tính toán thiệt hơn. Ông là người góp phần quan trọng trong việc giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc của địa phương, được các cấp, ngành tặng thưởng nhiều giấy khen, bằng khen”, bà Trần Thị Thương, Phó Chủ tịch UBND xã Khe Sanh cho biết.
Em Hồ Thị Kim Ánh, học sinh lớp 6B, Trường phổ thông dân tộc nội trú Khe Sanh chia sẻ: “Được học dân ca và văn hóa dân tộc Bru-Vân Kiều từ thầy Hồi, chúng em càng hiểu và yêu bản sắc văn hóa dân tộc mình hơn. Chúng em mong muốn văn hóa của dân tộc sẽ được lan tỏa rộng hơn nữa”.
Với bà con Bru-Vân Kiều, ông Hồ Văn Hồi không chỉ là nghệ nhân mà còn là người lặng lẽ “giữ lửa” và “truyền lửa” để tiếng đàn, tiếng hát của dân tộc mình tiếp tục vang vọng giữa núi rừng Trường Sơn.
Phan Phương
Nguồn: https://baoquangtri.vn/van-hoa/202606/nguoi-truyen-lua-ban-sac-van-hoa-bru-van-kieu-d1972a1/
Bình luận (0)