Nhà khoa học từ “đất học”

Sinh ra từ vùng đất học Hoằng Lộc, Thanh Hóa, trưởng thành từ mái trường chuyên Lam Sơn và từng tỏa sáng với Huy chương Bạc Olympic Toán học Quốc tế, PGS.TS Nguyễn Phi Lê đã từ chối cơ hội làm việc ở Nhật Bản để trở về phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) tại Việt Nam. Hành trình ấy là câu chuyện của một nhà khoa học nữ gắn tri thức với trách nhiệm xã hội.

Theo PGS.TS Nguyễn Phi Lê: Nghiên cứu khoa học phải hướng tới những đòi hỏi thực tiễn của Việt Nam. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Hạt mầm tri thức từ vùng đất học

Hoằng Lộc từ lâu được biết đến là vùng “đất học” của xứ Thanh. Ở đây, người dân xác định việc học như một nghề và là con đường bền vững nhất để đi tới tương lai. Trong môi trường ấy, niềm đam mê toán học của Nguyễn Phi Lê sớm được nuôi dưỡng và bộc lộ rõ nét. Con đường học tập của Lê còn gắn liền với Trường THPT chuyên Lam Sơn - cái nôi đào tạo học sinh giỏi hàng đầu cả nước. Những năm tháng học chuyên Toán không chỉ rèn luyện tư duy logic mà còn hun đúc cho Lê sự bền bỉ, khả năng chịu áp lực và tinh thần không bỏ cuộc. Chính những phẩm chất ấy đã theo chị suốt chặng đường nghiên cứu khoa học sau này.

PGS.TS Nguyễn Phi Lê trong vai trò diễn giả tại Gala Cất cánh trên sóng VTV. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Dấu mốc lớn đầu tiên trong hành trình học thuật của Nguyễn Phi Lê là Huy chương Bạc Olympic Toán học Quốc tế năm 2000. Tấm huy chương mở ra trước mắt cô học sinh chuyên Toán cánh cửa bước vào môi trường học thuật quốc tế. Nhưng quan trọng hơn, nó giúp Lê sớm nhận ra rằng Toán học và khoa học nói chung không có biên giới.

Du học Nhật Bản: Bước chuyển từ Toán học sang trí tuệ nhân tạo

Khi đang là sinh viên năm thứ nhất lớp kỹ sư tài năng của Đại học Bách Khoa Hà Nội, Nguyễn Phi Lê được nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản. Du học tại Đại học Tokyo - một trong những trung tâm nghiên cứu hàng đầu châu Á, chị từng bước chuyển từ Toán học thuần túy sang Khoa học máy tính và AI. Môi trường học thuật với tính kỷ luật cao của Nhật Bản đặt ra không ít thách thức cho một du học sinh trẻ. Tuy nhiên, nền tảng Toán học vững chắc giúp Lê nhanh chóng tiếp cận các hướng nghiên cứu hiện đại, đặc biệt là công nghệ thông tin. Sau khi hoàn thành chương trình cử nhân và thạc sĩ tại Đại học Tokyo, chị tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu tại Viện Tin học quốc gia Nhật Bản (NII). Trong thời gian làm nghiên cứu sinh tiến sĩ, các công trình của Nguyễn Phi Lê được công bố tại nhiều hội nghị và tạp chí khoa học uy tín quốc tế, đánh dấu sự trưởng thành rõ nét về học thuật.

Nghiên cứu khoa học phải hướng tới giải quyết những vấn đề thực tiễn của xã hội Việt Nam

Sau nhiều năm học tập và nghiên cứu, Nguyễn Phi Lê có cơ hội được ở lại làm việc tại Nhật Bản, song chị đã chọn con đường trở về, vì ở đâu mình cũng có thể làm được việc tốt, không nhất thiết phải ở nơi có điều kiện tốt nhất. Trở lại Việt Nam, Nguyễn Phi Lê vừa là giảng viên vừa là nhà nghiên cứu và người kết nối cộng đồng học thuật. Từ những nhóm nghiên cứu nhỏ ban đầu, chị khuyến khích sinh viên và nghiên cứu sinh theo đuổi nghiên cứu khoa học chuyên sâu. Các hướng nghiên cứu được mở rộng, ban đầu là các ứng dụng của AI trong lĩnh vực truyền thông mạng (chuyên ngành hẹp của chị ở bậc học thạc sĩ và tiến sĩ), sau đó mở rộng ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu về công nghệ lõi của AI và ứng dụng của AI trong y tế và môi trường. Với Nguyễn Phi Lê, nghiên cứu khoa học không chỉ dừng lại ở các bài báo khoa học, mà phải hướng tới giải quyết những vấn đề thực tiễn của xã hội Việt Nam. Một dấu mốc quan trọng là sự ra đời của Viện Nghiên cứu và Ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI4LIFE. Trên cương vị điều hành viện, PGS.TS Nguyễn Phi Lê vừa dẫn dắt chuyên môn, vừa mở rộng mạng lưới hợp tác của viện, thu hút nhiều đối tác lớn trong và ngoài nước hợp tác đưa các kết quả nghiên cứu ứng dụng vào thực tiễn.

PGS.TS Nguyễn Phi Lê với sự dịu dàng, nữ tính bên ngoài phòng nghiên cứu. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Nữ tính và bản lĩnh của một nhà khoa học

Giữa thế giới của thuật toán và dữ liệu, Nguyễn Phi Lê để lại ấn tượng về một người phụ nữ nhỏ nhắn, nhẹ nhàng, nhưng đầy quyết đoán. Sự mềm mại trong phong cách không đối lập với bản lĩnh khoa học, mà trở thành nền tảng cho sự kiên trì, điềm tĩnh và khả năng đưa ra quyết định dứt khoát. Chính sự kết hợp giữa nữ tính và tư duy logic đã giúp Nguyễn Phi Lê không chỉ đứng vững trong lĩnh vực có tỷ lệ nữ thấp, mà còn từng bước khẳng định vai trò

dẫn dắt.

Từ cô học sinh vùng đất học Hoằng Lộc, học chuyên Toán Lam Sơn, đoạt Huy chương Bạc Olympic Toán học Quốc tế, đến vị trí điều hành một viện nghiên cứu và ứng dụng AI tại một trường đại học hàng đầu của Việt Nam. Hành trình của PGS.TS Nguyễn Phi Lê là minh chứng cho sức mạnh của tri thức khi gắn liền với trách nhiệm xã hội. Đó là hành trình bền bỉ và có chiều sâu, một câu chuyện truyền cảm hứng về việc dấn thân vì những giá trị lâu dài cho cộng đồng.

PGS.TS Nguyễn Phi Lê

- Huy chương Bạc Olympic Toán học Quốc tế (IMO) năm 2000.

- Sinh viên xuất sắc nhất Viện Tin học quốc gia Nhật Bản, năm 2018.

- Tiến sĩ tại Viện Tin học quốc gia Nhật Bản (NII).

- Điều hành Viện Nghiên cứu và Ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI4LIFE.

Minh Tuyết

Nguồn: https://baothanhhoa.vn/nha-khoa-hoc-tu-dat-hoc-277184.htm